Reklamsız Sözcü
Başbakan Nedir

Demokrasiyle yönetilen ülkelerin çoğunda, kral ya da cumhurbaşkanınca temsil edilen devlet başkanlığı göreviyle, başbakanın görevi olan devletin günlük yönetimi birbirinden ayrılmıştır. Bir başbakan gücünü, ülke parlamentosu çoğunluğunun ya da birden çok yasama meclisi varsa bunlardan en önemli olanının desteğinden alır. Türkiye’de başbakanın gücü ülkenin parlamentosu olan Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin çoğunluğunun desteğinden kaynaklanır.

İlk kez 18. yüzyıl İngiltere’sinde gelişen başbakanlık kurumu, daha sonra eski İngiliz sömürgelerine de örnek oldu. Böylece Kanada, Avustralya, Yeni Zelanda ve Hindistan’ın yanı sıra İngiliz Uluslar Topluluğu ülkelerinin birçoğunda da başbakanlık kurumu benimsendi. Ayrıca Batı Avrupa ülkelerinin tümü ile Türkiye, Mısır, İsrail, Ürdün ve öteki bazı Asya ve Afrika ülkelerinde de başbakanlar vardır. Almanya Federal Cumhuriyeti’nde başbakana şansölye adı verilmiştir. SSCB’de ve sosyalist sistemi benimsemiş öbür ülkelerde de başbakan olarak adlandırılan bir devlet görevlisi bulunur ama görev ve yetkisi, örneğin İngiltere ve Türkiye’deki başbakan kadar önemli değildir.

Demokrasiyle yönetilen ülkelerin çoğunda başbakan genel seçim sonuçlarına göre belirlenir. Türkiye’de genel seçimlerden sonra mecliste en çok milletvekiline sahip olan siyasal partinin başkanı, parlamenter demokrasi geleneklerine göre cumhurbaşkanınca başbakan atanır. Başbakan, milletvekili ya da milletvekili olabilme koşullarına sahip kişilerden bakanları seçer. Türkiye ve Kanada gibi bazı ülkelerde kimleri bakan olarak seçeceğine başbakan karar verir. Avustralya gibi bazı ülkelerde ise bu konuda siyasal partiler karar verir.

Başbakan ve bakanlardan oluşan bakanlar kurulunun başı başbakandır. Çoğu ülkede başbakan ve bakanlar aynı zamanda parlamento üyesidirler. Türkiye’de başbakanın Türkiye Büyük Millet Meclisi üyesi olması anayasaya göre zorunludur. Bakanlar meclis dışından da olabilir.

BAŞBAKANLIK KURUMUNUN GELİŞİMİ

Başbakanlık ilk kez İngiltere’de geliştiği için başbakanın görev tanımı yapılırken İngiliz deneyimi her zaman önemli bir etken olmuştur. İngiltere’de parlamentonun önemi 1660’tan sonra giderek artmış ve kral parlamentoda çoğunluğu yönlendirebilecek bakanlara gereksinim duymuştur.

Başlangıçta bakanlar kurulu, resmi toplantılarına kralın da katıldığı, bakanlardan oluşan bir çalışma grubu olarak gelişti. Kralın bakanlarla birlikte toplandığı günlerde bile, bakanlardan biri başkan olarak kabul edilirdi.
18. yüzyılda, Hannover soyundan gelen krallar döneminde bakanlar kurulunun önem kazanmasıyla birlikte, başbakanın da önemi arttı. Kral I. George bakanlar kurulu toplantılarından yavaş yavaş çekildi. O ve ondan sonra gelen krallar etkilerini, başbakan ve bakanlarla ayrı ayrı görüşerek sürdürdüler.

Kraliçe Victoria döneminde bakan seçiminde kral ya da kraliçenin onayını alma zorunluğu sürmekle birlikte başbakan, bakanları kendi seçmeye başladı. Günümüzde İngiliz başbakanları, bakanlar kurulu toplantılarında, hükümet başkanı olarak görev yaparlar.

Ülke yönetiminin ve yapılabilecek hataların sorumluluğunu kral ya da kraliçe değil, başbakan ve bakanlar kurulu taşır. Başbakan devlet işleriyle ilgili olarak kraliçeyi bilgilendirir; ayrıca, parlamentonun kapatılması ya da genel seçimin zamanını saptama konularında kraliçeye önerilerde bulunur.

TÜRKİYE’DE BAŞBAKANLIK

Türkiye’de çağdaş anlamda başbakanlık kurumu cumhuriyetin ilanından sonra 1924 Anayasası ile benimsendi. Osmanlılarda devlet işlerinin yürütülmesinde padişaha yardımcı olan sadrazam (başvezir) ve vezirlerin bu görevlerinden ötürü parlamenter sistemdekine benzer yetki ve sorumlulukları yoktu. 1876 Anayasası da (Kanun-i Esasi) vekiller kurulunu (heyet-i vükela) ve onun başı olan sadrazamı meclise değil, padişaha karşı sorumlu tutmuştu. Ancak 1909’da anayasada yapılan değişikliklerle sadrazam ve vekiller kurulu meclise karşı sorumlu duruma geldi.

Kurtuluş Savaşı döneminde ise meclisin aldığı kararları uygulamakla yükümlü olan İcra Vekilleri denilen bakanlara, meclis başkanı başkanlık ediyordu; ayrıca bir başbakan yoktu. Günümüzde, 1982 Anayasası’na göre başbakan Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri arasından hükümeti kurması için cumhurbaşkanınca atanır. Başbakan bakanları seçer ve bakanlar kurulu listesini cumhurbaşkanının onayına sunar. Cumhurbaşkanınca atanan bakanlar kurulu bir hafta içinde hükümet programını hazırlar ve Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin güvenoyuna başvurur. 1982 Anayasası cumhurbaşkanına, başbakanın önerisiyle bakanların görevine son verme yetkisini tanımıştır.

Başbakan bakanların görevlerini anayasa ve yasalara uygun olarak yerine getirmelerini gözetmekle yükümlüdür. Bakanlar kurulunun başkanı olan başbakan hükümetin genel politikasını bakanlarla birlikte belirler. Bu politika doğrultusunda hazırlanan hükümet programının yürütülmesini izlemek ve denetlemek; bakanlıklar arasında eşgüdümü sağlamak; bakanların görevlerini yerine getirirken anayasa ve yasalara uygun davranmalarını gözetmek, gerekirse düzeltici önlemler almak; cumhurbaşkanı katılmadığı zaman Milli Güvenlik Kurulu’na başkanlık etmek başbakanın başlıca görevlerindendir.

Başbakan, hükümet başkanı olarak görev ve yetkilerini başbakanlık örgütüyle yürütür. Başbakanlık, başbakana yardımcı olmak üzere oluşturulmuş Başbakanlık Dairesi ile genellikle tüm kamu yönetimine hizmet veren kuruluşları çatısı altında toplar. Başbakanlık Dairesi, gerekli görülen sayıda Devlet Bakanlığı, Başbakanlık Müsteşarlığı ve Özel Kalem Müdürlüğü ile birçok yönetim biriminden oluşur. Başbakan tek bir bakanlığa bağlanmayacak kapsamdaki kuruluşların yönetim ve denetimini devlet bakanları aracılığıyla sağlar.

BAŞBAKANIN GÖREVİ NE ZAMAN BİTER?

Başbakan görev ve yetkilerine ilişkin uygulamalarından ötürü Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne karşı sorumludur. Başbakanın uygulamaları meclisçe denetlenir. Meclisin denetimi soru, genel görüşme, meclis araştırması, gensoru ve meclis soruşturması yollarıyla gerçekleşir.

Başbakanın görevi ölüm, mahkûmiyet, meclis üyeliğiyle bağdaşmayan görev kabul etme ve istifa ile son bulur. Ayrıca başbakanın görevi, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nden güvensizlik oyu alması ya da Yüce Divan’a gönderilmesiyle de son bulur.

Uluslararası ilişkilerin arttığı son dönemlerde devlet ya da hükümet başkanlarının çeşitli “zirve” toplantılarında sık sık bir araya gelmeleri, başbakanlara dış ilişkilerde de önemli bir rol yüklemiştir. Türkiye’de başbakanların önemi çok partili siyasal yaşama geçişle birlikte artmıştır.

TÜRKİYE CUMHURİYETİ BAŞBAKANLARI

İsimSeçimGöreve BaşlamaGörevden AyrılmaPartiHükûmet
İsmet İnönü192330 Kasım 19236 Mart 1924Cumhuriyet Halk Partisi1. İnönü 1
İsmet İnönü6 Mart 192422 Kasım 1924Cumhuriyet Halk Partisi2. İnönü 2
Fethi Okyar21 Kasım 19246 Mart 1925Cumhuriyet Halk Partisi3. Okyar 1
İsmet İnönü3 Mart 19251 Kasım 1927Cumhuriyet Halk Partisi4. İnönü 3
İsmet İnönü1 Kasım 192727 Eylül 1930Cumhuriyet Halk Partisi5. İnönü 4
İsmet İnönü27 Eylül 19304 Mayıs 1931Cumhuriyet Halk Partisi6. İnönü 5
İsmet İnönü4 Mayıs 19311 Mart 1935Cumhuriyet Halk Partisi7. İnönü 6
İsmet İnönü1 Mart 19351 Kasım 1937Cumhuriyet Halk Partisi8. İnönü 7
Celal Bayar1 Kasım 193711 Kasım 1938Cumhuriyet Halk Partisi9. Bayar I
Celal Bayar11 Kasım 193825 Ocak 1939Cumhuriyet Halk Partisi10. Bayar II
Refik Saydam25 Ocak 19393 Nisan 1939Cumhuriyet Halk Partisi11. Saydam I
Refik Saydam3 Nisan 19399 Temmuz 1942Cumhuriyet Halk Partisi12. Saydam II
Ahmet Fikri Tüzer (vekâleten)8 Temmuz 19429 Temmuz 1942Cumhuriyet Halk Partisi
Şükrü Saracoğlu9 Temmuz 19429 Mart 1943Cumhuriyet Halk Partisi13. Saracoğlu I
Şükrü Saracoğlu9 Mart 19437 Ağustos 1946Cumhuriyet Halk Partisi14. Saracoğlu II
Recep Peker19467 Ağustos 19469 Eylül 1947Cumhuriyet Halk Partisi15. Peker
Hasan Saka10 Eylül 194710 Haziran 1948Cumhuriyet Halk Partisi16. Saka I
Hasan Saka10 Haziran 194816 Ocak 1949Cumhuriyet Halk Partisi17. Saka II
Şemsettin Günaltay16 Ocak 194922 Mayıs 1950Cumhuriyet Halk Partisi18. Günaltay
Adnan Menderes195022 Mayıs 19509 Mart 1951Demokrat Parti19. Menderes I
Adnan Menderes9 Mart 195117 Mayıs 1954Demokrat Parti20. Menderes II
Adnan Menderes195417 Mayıs 19549 Aralık 1955Demokrat Parti21. Menderes III
Adnan Menderes9 Aralık 195525 Kasım 1957Demokrat Parti22. Menderes IV
Adnan Menderes195725 Kasım 195727 Mayıs 1960Demokrat Parti23. Menderes V
Cemal Gürsel28 Mayıs 19605 Ocak 1961Askeri24. Gürsel I
Cemal Gürsel5 Ocak 19617 Ekim 1961Askeri25. Gürsel II
Emin Fahrettin Özdilek (vekâleten)30 Ekim 196120 Kasım 1961Askeri
İsmet İnönü196120 Kasım 196125 Haziran 1962Cumhuriyet Halk Partisi26. İnönü
İsmet İnönü25 Haziran 196225 Aralık 1963Cumhuriyet Halk Partisi27. İnönü IX
İsmet İnönü25 Aralık 196320 Şubat 1965Cumhuriyet Halk Partisi28. İnönü X
Suat Hayri Ürgüplü20 Şubat 196527 Ekim 1965Tarafsız29. Ürgüplü
Süleyman Demirel196527 Ekim 19653 Kasım 1969Adalet Partisi30. Demirel I
Süleyman Demirel19693 Kasım 19696 Mart 1970Adalet Partisi31. Demirel II
Süleyman Demirel6 Mart 197026 Mart 1971Adalet Partisi32. Demirel III
Nihat Erim26 Mart 197111 Aralık 1971Tarafsız33. Erim I
Nihat Erim11 Aralık 197117 Nisan 1972Tarafsız34. Erim II
Ferit Melen17 Nisan 197215 Nisan 1973Cumhuriyetçi Güven Partisi35. Melen
Naim Talu15 Nisan 197325 Ocak 1974Tarafsız36. Talu
Bülent Ecevit197325 Ocak 197417 Kasım 1974Cumhuriyet Halk Partisi37. Ecevit I
Sadi Irmak17 Kasım 197431 Mart 1975Tarafsız38. Irmak
Süleyman Demirel31 Mart 197521 Haziran 1977Adalet Partisi39. Demirel IV
Bülent Ecevit197721 Haziran 197721 Temmuz 1977Cumhuriyet Halk Partisi40. Ecevit II
Süleyman Demirel21 Temmuz 19775 Ocak 1978Adalet Partisi41. Demirel V
Bülent Ecevit5 Ocak 197812 Kasım 1979Cumhuriyet Halk Partisi42. Ecevit III
Süleyman Demirel12 Kasım 197912 Eylül 1980Adalet Partisi43. Demirel VI
Turhan Feyzioğlu12 Eylül 198020 Eylül 1980Cumhuriyetçi Güven Partisi
Bülend Ulusu20 Eylül 198013 Aralık 1983Askeri44. Ulusu
Turgut Özal198313 Aralık 198321 Aralık 1987Anavatan Partisi45. Özal I
Turgut Özal198721 Aralık 198731 Ekim 1989Anavatan Partisi46. Özal II
Ali Bozer (vekâleten)31 Ekim 19899 Kasım 1989Anavatan Partisi
Yıldırım Akbulut9 Kasım 198923 Haziran 1991Anavatan Partisi47. Akbulut
Mesut Yılmaz23 Haziran 199120 Kasım 1991Anavatan Partisi48. Yılmaz I
Süleyman Demirel199120 Kasım 199116 Mayıs 1993Doğru Yol Partisi49. Demirel VII
Erdal İnönü (vekâleten)16 Mayıs 199325 Haziran 1993Sosyaldemokrat Halkçı Parti
Tansu Çiller25 Haziran 19935 Ekim 1995Doğru Yol Partisi50. Çiller I
Tansu Çiller5 Ekim 199530 Ekim 1995Doğru Yol Partisi51. Çiller II
Tansu Çiller30 Ekim 19956 Mart 1996Doğru Yol Partisi52. Çiller III
Mesut Yılmaz6 Mart 199628 Haziran 1996Anavatan Partisi53. Yılmaz II
Necmettin Erbakan199528 Haziran 199630 Haziran 1997Refah Partisi54. Erbakan
Mesut Yılmaz30 Haziran 199711 Ocak 1999Anavatan Partisi55. Yılmaz III
Bülent Ecevit11 Ocak 199928 Mayıs 1999Demokratik Sol Parti56. Ecevit IV
Bülent Ecevit199928 Mayıs 199918 Kasım 2002Demokratik Sol Parti57. Ecevit V
Abdullah Gül200218 Kasım 200214 Mart 2003Adalet ve Kalkınma Partisi58. Gül
Recep Tayyip Erdoğan14 Mart 200329 Ağustos 2007Adalet ve Kalkınma Partisi59. Erdoğan I
Recep Tayyip Erdoğan200729 Ağustos 20076 Temmuz 2011Adalet ve Kalkınma Partisi60. Erdoğan II
Recep Tayyip Erdoğan20116 Temmuz 201128 Ağustos 2014Adalet ve Kalkınma Partisi61. Erdoğan III
Ahmet Davutoğlu28 Ağustos 201425 Ağustos 2015Adalet ve Kalkınma Partisi62. Davutoğlu I
Ahmet Davutoğlu05/201525 Ağustos 201524 Kasım 2015Adalet ve Kalkınma Partisi63. Davutoğlu II
Ahmet Davutoğlu11/201524 Kasım 201524 Mayıs 2016Adalet ve Kalkınma Partisi64. Davutoğlu III
Binali Yıldırım24 Mayıs 2016Adalet ve Kalkınma Partisi65. Yıldırım

Başbakan Haberleri