ABD, Çinli yapay zeka devini kara listeye almayı erteledi

Konuya yakın iki kaynağın Reuters'a verdiği bilgilere göre DeepSeek, CXMT ve diğer birçok şirket, geçtiğimiz yıl bakanlıklar arası bir komite tarafından ABD Ticaret Bakanlığı'nın "Varlık Listesi"ne (ticari kara liste) eklenmek üzere onaylandı.

Ancak Trump yönetiminin Çin ile doğrudan bir gerilim artışından kaçınma stratejisi, bu kararın resmiyet kazanmasını engelledi.

YAPAY ZEKA SAVAŞLARI VE CASUSLUK İDDİALARI

Ocak 2025'te geliştirdiği düşük maliyetli yapay zeka modeliyle teknoloji dünyasında taşları yerinden oynatan DeepSeek, ABD'nin yakın takibinde. Üst düzey bir ABD Dışişleri Bakanlığı yetkilisi, geçtiğimiz yıl Reuters'a yaptığı açıklamada, girişimin Çin'in askeri ve istihbarat operasyonlarını desteklediğini ve gelişmiş ABD çiplerine yasa dışı yollarla erişmek için Güneydoğu Asya'da paravan şirketler kullanmaya çalıştığını belirtmişti.

Tehdit sadece devlet düzeyinde de kalmıyor. Bu yıl yapay zeka şirketi Anthropic, DeepSeek ve diğer iki Çinli laboratuvarın, kendi modellerini geliştirmek amacıyla Claude AI platformundan usulsüz bir şekilde veri ve yetenek sızdırdığını tespit ettiğini açıkladı. Benzer şekilde OpenAI da kongre üyelerini, DeepSeek’in kendi modellerini hedef aldığı konusunda uyardı.

Çin'in en büyük bellek çipi üreticisi olan ChangXin Memory Technologies (CXMT) ise Biden yönetimi döneminde Savunma Bakanlığı tarafından "Çin askeri şirketi" ilan edilmişti. Ticaret Bakanlığı'nın şirketi kara listeye almayı bir yılı aşkın süre önce değerlendirmeye aldığı biliniyor.

ABD'NİN ÇİN'E UYGULADIĞI TİCARET AMBARGOSU

Kara listedeki şirketler, özel bir lisans almadıkları sürece ABD'den mal, yazılım ve teknoloji ithal edemiyor; bu lisans başvuruları ise genellikle reddediliyor. Konuya ilişkin DeepSeek ve CXMT yetkililerine mesai saatleri dışında ulaşılamazken, listeyi yöneten Ticaret Bakanlığı Sanayi ve Güvenlik Bürosu (BIS) sessizliğini koruyor. BIS yaptığı açıklamada sadece, "Kötü niyetli aktörlerle mücadele etmek için Varlık Listesi dahil birçok politika ve yaptırım aracını günlük olarak kullanıyoruz" ifadesini kullandı.

ABD ve Çin; teknoloji, ticaret ve ulusal güvenlik alanlarında sert bir rekabetin içinde. Washington, Pekin'i sınırlandırmak için gümrük vergileri ve ihrakat kontrollerine başvururken; Çin ise savunma, otomotiv ve çip sektörlerinin muhtaç olduğu nadir toprak elementleri üzerindeki tekelini koruyor.

Washington merkezli Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi'nden (CSIS) küresel tedarik zinciri uzmanı Philip Luck, ABD'nin ekim ayından bu yana Varlık Listesi'ne yeni bir ekleme yapmadığına dikkat çekerek bunun son on yılın en uzun duraklama dönemi olduğunu vurguladı:

"Varlık Listesi tıpkı lunaparklardaki 'köstebek vurmaca' oyununa benziyor; kafasını kaldıran köstebeğe sürekli vurmanız gerekir. Yeni listelerin yayınlanmaması, Amerikan teknolojisinin ABD'ye karşı kullanabilecek düşmanların eline geçmesine yol açıyor."

RUSYA BAĞLANTISI VE BÜROKRATİK TIKANIKLIK

Eski bir Ticaret Bakanlığı yetkilisi olan Kevin Kurland da "ABD'nin ekim ayından beri listeye şirket eklememesi, ticaret politikasının kritik bir ulusal güvenlik aracını gölgelediğini gösteriyor" eleştirisinde bulundu.

Kaynaklardan biri, geçen eylül ayında Polonya'da ele geçirilen Rus insansız hava araçlarını (İHA) tedarik eden çok sayıda Çinli şirketin de listeye alınmasının planlandığını aktardı. Kaynak, bu az bilinen şirketlerin ifşa edilmesinin, tedarikçilerin durumun farkına varması açısından hayati önem taşıdığını belirtti.

Bir diğer kaynak ise Çin üniversitelerine kısıtlanmış Nvidia çiplerini satan onlarca Çinli şirketin de ulusal güvenlik riski olarak belirlenmesine rağmen listeye dahil edilmediğini söyledi. Çin ordusu için İHA ve robot köpek üreten firmalar da hedef listesindeydi.

İddialara göre, Sanayi ve Güvenlikten Sorumlu Ticaret Bakanlığı Müsteşarı Jeffrey Kessler, 2025'in sonlarından bu yana iki ülke arasındaki gerilimi tırmandırmamak adına Çinli firmaların listelenmesini askıya alıyor.

İKİNCİ TRUMP DÖNEMİNDE 'YASAL BOŞLUK' ELEŞTİRİLERİ

Listelerin askıya alınması, ikinci Trump döneminde Sanayi ve Güvenlik Bürosu'nda (BIS) yaşanan daha büyük bir kurumsal eylemsizliği gözler önüne seriyor. Örneğin büro, geçen yılın başlarında, eski Başkan Joe Biden döneminde çıkarılan ve ABD menşeili yapay zeka çiplerine küresel erişimi düzenleyen yönetmeliği değiştireceğini açıklamıştı. Ancak aradan geçen zamana rağmen yeni kural yayınlanmadığı gibi eski kural da uygulanmıyor. Bu durum, çiplerin Çin dışındaki paravan Çinli şirketlere ihraç edilmesine yönelik ciddi bir yasal boşluk yaratıyor.

Bir şirketin kara listeye alınıp alınmayacağına Ticaret, Savunma, Enerji, Dışişleri ve bazen de Hazine bakanlıklarından yetkililerin yer aldığı ortak bir komite karar veriyor. Ancak kaynaklar, komitenin onayladığı şirketlerin Ticaret Bakanlığı tarafından sümen altı edildiğini belirtiyor. Gelişmiş yarı iletken üretimi, çip üretim ekipmanları ve yapay zeka modellemesi alanında faaliyet gösteren en az 75 Çinli şirketin komite onayından geçtiği ancak hala kara listeye eklenmeyi beklediği ifade ediliyor.