Amerikalılar her gün 50 bin yatağı 'toprağa gömüyor'
ABD'de her gün yaklaşık 50 bin yatak çöplüklere gidiyor. Bu dev atık yığınının büyük bölümü aslında çöp değil; içlerindeki çelik, köpük, ahşap ve elyaf yeniden kullanılabilecek malzemelerden oluşuyor.
Amerika Birleşik Devletleri'nde her gün yaklaşık 50 bin yatak çöpe atılıyor. Bu sayı yıl sonunda yaklaşık 18 milyona ulaşıyor. Daha da dikkat çekici olan ise bu yatakların büyük bölümünün içindeki çelik, köpük, elyaf ve ahşap gibi malzemeler hâlâ kullanılabilir durumdayken çöplüklere gömülmesi.
Yatakların yüzde 80'inden fazlasını oluşturan bu malzemelerin önemli bir bölümü geri dönüştürülebiliyor. ABD'de eski yatakların toplanması ve parçalarına ayrılması için yeterli altyapı bulunmadığından, milyonlarca yatak her yıl doğrudan çöpe gidiyor.
Bu durum yalnızca geri kazanılabilecek malzemelerin kaybedilmesi anlamına gelmiyor. Yatakların hacimli yapısı, çöp depolama alanlarında ciddi bir yer sorununa da yol açıyor.
Bir yatak çöplükte neden bu kadar yer kaplıyor?
Yataklar, çöplüklerdeki diğer atıklar gibi kolayca sıkıştırılamıyor.
İçlerindeki yaylar ve metal parçalar sıkıştırma makinelerinin hareketli bölümlerine dolanabiliyor. Bu da ekipmanların zarar görmesine ve çalışanların makineleri temizlemek için uzun süre uğraşmasına neden olabiliyor.
Üstelik yatakların içinde sıkışan hava nedeniyle tamamen ezilseler bile büyük miktarda hacim kaplamaya devam ediyorlar.
ABD'de yılda yaklaşık 18 milyon yatağın çöpe atıldığı düşünüldüğünde, ortaya çıkan toplam hacim yalnızca bir atık yönetimi meselesi olmaktan çıkıyor. Çöplüklerde giderek daha fazla alanın yataklara ayrılması gerekiyor.
Asıl kayıp yatağın içinde
Sorunun en dikkat çekici tarafı ise yatağın çöpe atılmasıyla birlikte yalnızca ürünün değil, içindeki değerli hammaddelerin de kaybedilmesi.
Yatakların yapısında bulunan çelik, köpük, elyaf ve ahşap gibi malzemeler uygun şekilde ayrıştırıldığında farklı sektörlerde yeniden kullanılabiliyor.
Örneğin çelik yaylar geri dönüştürülebilirken, ahşap parçalar ve bazı tekstil malzemeleri de yeniden değerlendirilebiliyor. Poliüretan köpük ise çeşitli ürünlerin üretiminde kullanılabilecek bir hammadde olarak geri kazanılabiliyor.
Yani yatağın tamamını çöpe göndermek yerine parçalarına ayırmak, aynı ürünün içindeki malzemelerin yeniden ekonomiye kazandırılmasını sağlayabiliyor.
Eski yataklarla ilgili kimyasal tartışma da var
Yatakların geri dönüştürülmesiyle ilgili tartışma yalnızca atık miktarı ve hammadde kaybıyla sınırlı değil.
2019 yılında Environmental Science & Technology dergisinde yayımlanan bir çalışmada araştırmacılar, yataklardan yayılan 18 farklı bileşiği inceledi. Çalışmada yetişkinler açısından ölçülen seviyelerin büyük bölümünün ilgili referans değerlerin altında olduğu, ancak bebekler ve küçük çocuklar açısından bazı bileşiklerin daha fazla dikkat gerektirdiği bildirildi.
Burada önemli bir ayrıntı bulunuyor: Eski yataklarla ilgili bazı haberlerde kullanılan yüksek sayıdaki kimyasal bileşik iddiaları, bu çalışmanın sonuçlarıyla karıştırılabiliyor. Ayrıca geçmişte kullanılan bazı alev geciktirici maddeler artık yeni yataklarda aynı şekilde kullanılmıyor.
Dolayısıyla mesele, bugün satın alınan her yatağın tehlikeli olduğu anlamına gelmiyor. Asıl sorun, milyonlarca eski yatağın nasıl bertaraf edildiği ve içindeki malzemelerin ne olduğu.
2 eyalet sistemi değiştirdi
ABD'nin bazı bölgelerinde ise yatakların çöplüklere gitmesini azaltmak için farklı sistemler uygulanıyor.
Massachusetts, 1 Kasım 2022'den itibaren yatakların normal çöpe atılmasını yasakladı ve geri dönüşümü zorunlu hale getirdi. Eyaletin programında yatakların büyük bölümündeki malzemelerin yeniden kullanılabileceği belirtiliyor.
Kaliforniya ise farklı bir model uyguluyor. Eyalette yatak satın alınırken alınan küçük bir ücret, eski yatakların toplanması ve geri dönüştürülmesi için kullanılıyor.
Programın ölçeği de dikkat çekici. 2023'ün sonlarına gelindiğinde 10 milyondan fazla yatak bu sistem kapsamında sökülmüş ve 380 milyon pounddan fazla malzeme geri kazanılmıştı.
Çelik, köpük, elyaf ve ahşap gibi malzemelerin yeniden ekonomiye kazandırılması, milyonlarca yatağın doğrudan çöplüğe gitmesini de önlüyor.
Connecticut, Rhode Island ve Oregon'da da benzer geri dönüşüm sistemleri uygulanıyor.
Sorun geri dönüşümden çok toplama
ABD'de yatakların geri dönüştürülmesinin önündeki en büyük engellerden biri, geri dönüşüm teknolojisinin bulunmaması değil. Eski yatağın evden alınması, taşınması ve geri dönüşüm tesisine ulaştırılması gerekiyor.
ABD ve Kanada genelinde yaklaşık 61 özel yatak geri dönüşüm tesisi bulunuyor. Bu nedenle sistemin kapsadığı bölgeler arasında büyük farklılıklar var.
Bir yatağın içindeki malzemelerin geri dönüştürülebilmesi, tek başına yeterli değil. Tüketicinin eski yatağı kolayca teslim edebileceği bir sistem kurulmadığında, en kolay seçenek yine yatağı çöpe bırakmak oluyor.
Massachusetts ve Kaliforniya gibi eyaletlerdeki uygulamalar ise farklı bir modelin mümkün olduğunu gösteriyor.
Milyonlarca yatak, yeniden kullanılabilecek malzemeler demek
ABD'de her yıl yaklaşık 18 milyon yatağın kullanım dışı kaldığı düşünüldüğünde, konu yalnızca eski yataklardan kurtulmak değil.
Her bir yatağın içinde yeniden kullanılabilecek çelik, köpük, elyaf ve ahşap bulunuyor. Sorun ise bu malzemelerin çöpe gitmeden önce ayrıştırılmasını sağlayacak toplama ve geri dönüşüm sistemlerinin yeterince yaygın olmaması.
Bu nedenle ABD'deki tartışmanın merkezinde artık yalnızca “Eski yatak nereye atılacak?” sorusu bulunmuyor.
Asıl soru, her yıl milyonlarca yatağın içindeki kullanılabilir malzemelerin neden hâlâ çöplüklere gönderildiği.