CERN'i gölgede bırakacaktı! Dünyanın en büyük makinesi projesinden neden vazgeçildi?
Çin’in dünyanın en büyük parçacık hızlandırıcısı olması planlanan dev bilim projesi askıya alındı. Yaklaşık 100 kilometre uzunluğunda tasarlanan Çin Dairesel Elektron-Pozitron Çarpıştırıcısı (CEPC), 27 kilometrelik çevre uzunluuğuna sahip CERN’deki Büyük Hadron Çarpıştırıcısı’ndan (LHC) çok daha büyük olacaktı. Halihazırda 'dünyanın en büyük makinesi' olarak bilinen LHC’nin ardından bilim dünyasında yeni bir dönemi başlatması beklenen proje, Çin’in yeni kalkınma planında yer bulamadı.
Parçacık hızlandırıcılar, evrenin Büyük Patlama’yla nasıl oluşmuş olabileceğini anlamaya yönelik çalışmalarda kritik rol oynuyor. Özellikle LHC gibi sistemler, evrenin ilk anlarındaki aşırı sıcak ve yoğun koşulları laboratuvar ortamında taklit etmeye yardımcı oluyor. CEPC de bu amaç doğrultusunda geliştirilmiş, maddenin temel yapısını daha derinlemesine incelemeyi hedefleyen iddialı bir girişimdi.
KALKINMA PLANINDA YER ALMADI
CEPC’nin geliştirilmesine 2012 yılında başlanmıştı. Ancak milyarlarca dolarlık proje, Çin’in 2026–2030 dönemini kapsayan yeni beş yıllık kalkınma planına dahil edilmedi. Bu durum, projenin devlet düzeyinde öncelik sırasının düştüğü ve daha az kaynak ayrılacağı anlamına geliyor. Çin Yüksek Enerji Fiziği Enstitüsü’nden Wang Yifang da plan değişikliğini doğruladı.
Resmi bir gerekçe açıklanmasa da maliyetin belirleyici olduğu değerlendiriliyor. CEPC’nin yaklaşık 5,1 milyar dolara mal olacağı tahmin ediliyor. Uzmanlara göre Çin, bu büyük kaynağı başka öncelikli alanlara yönlendirmeyi tercih etmiş olabilir. Yine de Wang Yifang, son teklif reddedilmiş olsa da ekibin projeyi 2030 yılında yeniden sunmayı planladığını belirtiyor.
AVRUPA FCC'Yİ ÜRETECEK
Öte yandan Avrupa’da planlanan Gelecek Dairesel Çarpıştırıcı (FCC) projesi öne çıkıyor. CERN’deki LHC’nin halefi olarak tasarlanan FCC’nin çevre uzunluğu 90,7 kilometre olacak ve bugüne kadar planlanan en büyük çarpıştırıcılardan biri sayılıyor. Wang Yifang’a göre, FCC’nin 2030’dan önce onaylanması halinde Çinli fizikçilerin bu projeye katılması muhtemel görünüyor.
Parçacık hızlandırıcılar, süperiletken mıknatısların yer aldığı halka şeklindeki tünellerden oluşuyor. Parçacıklar önce bir ön hızlandırıcıdan geçirilerek makineye gönderiliyor, ardından elektrik alan yardımıyla hızlandırılıyor. Zıt yönlerden gelen ve ışık hızına yakın hızlarda hareket eden iki parçacık demeti çarpıştırıldığında yeni parçacıklar ortaya çıkıyor ve bunlar dedektörler aracılığıyla inceleniyor.
Bu deneyler sayesinde bilim insanları, Standart Model’i sınama ve yeni kuramsal modeller geliştirme imkânı buluyor. Aynı zamanda Albert Einstein’ın Genel Görelilik Teorisi de dahil olmak üzere çeşitli fizik kuramları test edilebiliyor. CEPC şimdilik rafa kaldırılmış olsa da, hem Çin’in projeyi ileride yeniden gündeme getirme ihtimali hem de Avrupa’daki FCC çalışmaları, yüksek enerji fiziğinde küresel rekabetin süreceğini gösteriyor.