Financial Times: Dünyanın en pahalı ve en kaliteli balı Türkiye'de üretiliyor

Renkli yaban çiçekleriyle kaplı, nokta resim tekniğiyle yapılmış bir tabloyu andıran yaylalarda atılan her adımda kekik, yonca, civanperçemi ve nanenin baş döndürücü kokusu yükseliyor. Dağ havası arıların vızıltısıyla çınlıyor. İngiliz Financial Times (FT) gazetesi, Çin'den sonra dünyanın en büyük ikinci bal üreticisi konumundaki Türkiye'nin, dünyanın en kaliteli ve pahalı balını üretme yolculuğunu Doğu Karadeniz'in saklı cenneti Artvin'de inceledi.

Kafkaslar ile Karadeniz’in buluştuğu biyoçeşitlilik zengini bu dik dağlarda, arıcı Mustafa Multan arıların mesaisini esprili bir dille özetliyor: "Burası onların ofisi. Kovanın altındaki küçük kapıyı açmak eve dönüş ulaşımlarını kolaylaştırıyor."

DÜNYANIN EN PAHALI BALLARININ TRAFİĞİ

Türkiye, küresel ölçekte dünyanın en pahalı ballarına ev sahipliği yapıyor. Guinness Dünya Rekorlar Kitabı, 2021 yılında deniz seviyesinden 2 bin 500 metre yükseklikteki mağaralardan çıkarılan ve kilosu 10 bin avroya alıcı bulan Centauri balına bu unvanı verdi. Artvin’in gizli vadilerinde üretilen "Peri Balı" (Elvish honey) ise geçen yıl Londra'daki ünlü Harrods mağazasında 200 gramlık özel hediyelik kutusunda 1.250 sterline satışa sunuldu.

Bölgenin bir diğer ünlü ürünü ise komar (orman gülü) nektarından elde edilen ve derecesine göre etkisi değişen "deli bal". MÖ 401 yılında Yunan komutan Ksenofon, askerlerinin deli bal yedikten sonra "akıllarını kaybettiğini, kustuğunu ve ayakta duramadığını" kaydetmişti. Üç asır sonra Kral Mithridates de istilacı Roma birliklerini deli bal dolu peteklerle tuzağa düşürmüş ve halüsinojenik komaya giren askerleri gafil avlamıştı.

Şimdilerde İstanbullu şef Zeynep Ekşioğlu ve Mustafa Multan, "Profunda" markasıyla bu zenginliği dünyaya tanıtmaya hazırlanıyor. Ekşioğlu, balın laboratuvar analizlerinde antioksidan değerlerinin Yeni Zelanda’nın meşhur Mānuka balı ile yarışacak seviyede çıktığını vurguluyor.

SARAY BAHÇELERİNDEN GÜNÜMÜZ SOFRALARINA

Bal ve arıcılık, Osmanlı tarihinden Türk folkloruna kadar derin bir kültürel mirasa sahip. Kur'an-ı Kerim'de bal, insanlar için şifa kaynağı olarak nitelendirilirken; Osmanlı saraylarında bal mumu mumları sultanlara ayrılıyor, halk ise iç yağı mumlarıyla idare ediyordu. Günümüzde de kentte yaşayan pek çok vatandaş yaz tatilinden köylerinden getirdiği bal kavanozlarıyla dönüyor. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan da yatmadan önce Rize kovanlarından çıkan kestane balını bir şifa kaynağı olarak tükettiğini dile getiriyor.

Göçebe arıcı Osman Yılmaz’ın yaşamı, Artvin'in zengin florasına ve Kafkas arısına dayanıyor. Kafkas arısının 7 milimetreden uzun emici hortumu, diğer arıların ulaşamadığı derin çiçek nektarlarına ulaşmasını sağlıyor. Yılmaz, "Yaz başında vadi bahçelerinden başlayıp çiçekleri takip ederek kovanları yukarılara taşıyorum" diyor.

KIRSALIN SORUNLARI VE MADENCİLİK TEHDİDİ

Ancak siyasetçilerin söylemlerine ve kavanozlara yansıyan bu kırsal idil, ciddi tehditlerle karşı karşıya. On yıllardır süren iç göç kentleri büyütürken kırsalı genç nüfustan yoksun bıraktı. TEMA Vakfı’nın 2021 tarihli araştırmasına göre, Artvin’deki tarım topraklarının neredeyse yarısı maden ruhsat alanlarına tahsis edilmiş durumda.

Savaş köyü Muhtarı Osman Kaya ve köy sakinleri; altyapı yetersizliği, kapalı okullar ve genç nüfusun olmaması nedeniyle üretimin aksadığından dert yanıyor. İstanbul’daki Ticaret Odası kariyerini bırakıp köyüne dönen Mustafa Multan ise çözümü katma değerli üretimde görüyor: "Amaç kaliteli bal üretip bunu doğru ambalajla yüksek fiyata satarak gençlere köyde kalma sebebi sunmak. Arıcılıktan yeterli gelir elde edebilseler cennette yaşayacaklar; ama İstanbul’da asgari ücretle cehennem hayatı sürüyorlar."

Gezgin arıcılar kır çiçeği balının kilosunu yaklaşık 45 dolara satarken, Centauri veya Peri balı gibi nitelikli ballar bunun onlarca katına alıcı buluyor. Artvin’in batısındaki yüksek platolarda üretilen Anzer balının kilosu ise 200 doların üzerinde satılıyor.

GÜNEŞ PATLAMASI GİBİ BİR TAT

FT analizinde, "en iyi balı" tanımlamanın şarap veya puro gibi tamamen öznel bir konu olduğu hatırlatılıyor. Bu yıl sert geçen kış nedeniyle Artvin'de bal hasadı gecikmeli gerçekleşti. Hasat zamanı geldiğinde dişi işçi arılar, tembel erkek arıları kovandan atacak, kışlık stoklarını balmumuyla mühürleyecek.

Geçen yılın rekoltesinden yapılan tadım değerlendirmesinde ise farklı karakterler öne çıkıyor: Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın tercihi kestane balı damakta hafif buruk ve keskin bir tat bırakırken, ayıların gözdesi koyu kahverengi Anzer balı yoğun çiçeksi aromasıyla ayrışıyor. Kehribar rengindeki Profunda balı hassas, tatlı ve damakta "güneş patlaması" hissi uyandıran bir yapı sunuyor. Halüsinojenik etkisiyle bilinen deli balın tadını hatırlamak ise oldukça güç.