Günler sandığımız gibi 24 saat değil: Bilim insanları nedenini keşfetti
Dünya’da bir gün 86 bin 400 saniye olarak kabul edilse de gezegenin gerçek dönüş süresi sabit kalmıyor. Bilim insanları, birkaç milisaniyelik uzun dönemli değişimlerin nedenlerinden birinin Dünya’nın derinliklerindeki iç çekirdeğin hareketi olabileceğini ortaya koydu.
1964 ile 2019 yılları arasındaki gün uzunluğu değişimlerini inceleyen araştırmacılar, katı iç çekirdeğin mantoya göre ileri ve geri hareketinin Dünya’nın dönüş hızını etkileyebildiğini belirledi. Çalışmaya göre iç çekirdeğin oluşturduğu yerçekimi etkisi, on yıllar boyunca gözlenen milisaniyelik değişimlerle büyük ölçüde örtüşüyor.
BİR GÜN HER ZAMAN AYNI UZUNLUKTA DEĞİL
Saatler bir günü 24 saat veya 86 bin 400 saniye olarak ölçüyor. Ancak Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki dönüşü tamamen sabit değil. Gün uzunluğu zaman içerisinde birkaç milisaniye uzayabiliyor veya kısalabiliyor.
Bu değişimin tek bir nedeni bulunmuyor. Gelgitler, atmosferdeki rüzgârlar ve Dünya’nın farklı katmanları arasındaki hareketler gezegenin dönüş hızını etkileyebiliyor. Ay’ın oluşturduğu gelgit sürtünmesi ise milyonlarca yıllık zaman ölçeğinde Dünya’nın dönüşünü yavaşlatıyor.
DEĞİŞİMİN NEDENİ DÜNYA'NIN DERİNLİKLERİNDE Mİ?
Alberta Üniversitesi’nden Huifeng Zhang ve Mathieu Dumberry, 1964-2019 döneminde ölçülen gün uzunluğu değişimlerini inceleyerek Dünya’nın çekirdeği ile mantosu arasındaki etkileşime odaklandı.
Araştırmada manyetik kuvvetler, çekirdek-manto sınırındaki topografik kuvvetler ve katı iç çekirdeğin oluşturduğu yerçekimi etkisi karşılaştırıldı. Sonuçlar, yerçekimi torkunun on yıllık ölçekteki gün uzunluğu değişimleriyle daha yakın biçimde eşleştiğini gösterdi.
İÇ ÇEKİRDEK İLERİ GERİ HAREKET EDİYOR
Araştırmada kullanılan sismik verilere dayalı modele göre Dünya’nın katı iç çekirdeği, mantoya göre önce bir yönde, ardından diğer yönde hareket ediyor. Yaklaşık 70 yıllık bir döngüyle ilişkilendirilen bu hareket, bir tahterevallinin ileri geri hareketine benzetiliyor.
İç çekirdeğin dönüşünün 2009 civarında mantoya göre neredeyse durduğu ve daha sonra yön değiştirdiği yönündeki bulgular da araştırmada kullanılan modeller arasında yer aldı.
BU HAREKET GÜNÜN UZUNLUĞUNU NASIL DEĞİŞTİRİYOR?
İç çekirdek tamamen kusursuz bir küre şeklinde değil. Modellemelere göre yüzeyindeki yaklaşık 11 ila 29 metrelik küçük şekil farklılıkları, mantodaki düzensiz kütle dağılımlarıyla yerçekimi üzerinden etkileşime girebiliyor.
İç çekirdek ile manto arasındaki bu etkileşim açısal momentumun dağılımını değiştiriyor. Çekirdeğin hareketindeki değişikliklere karşılık manto ve Dünya’nın geri kalanının dönüş hızında çok küçük farklılıklar meydana gelebiliyor. Bunun sonucunda bir günün uzunluğu milisaniyeler düzeyinde değişebiliyor.
BİLİM İNSANLARI NEDEN KESİN SONUÇ İÇİN TEMKİNLİ?
Araştırmacılar, sonuçların iç çekirdeğin dönüşü ve dış çekirdekteki demir akışına ilişkin modellere dayandığını belirtti. Hesaplamaların kullanılan farklı akış modellerine bağlı olarak yüzde 30’a kadar değişebileceği ifade edildi.
Çalışma ayrıca yaklaşık 60-70 yıllık genel değişimleri kapsıyor. Daha kısa dönemlerde görülen dalgalanmaların farklı çekirdek-manto etkileşimlerinden kaynaklanabileceği, yaklaşık 70 yıllık döngünün daha uzun zaman dilimlerinde tekrarlanıp tekrarlanmadığının ise henüz kesinleşmediği belirtiliyor.