Ülke her yıl 7 santimetre kayıyor: Komşularını ezerek depremi tetikliyor

Haritalarda sabit görünen Avustralya, aslında her yıl birkaç santimetre kuzey-kuzeydoğu yönünde ilerliyor. Bilim insanlarının ölçümlerine göre kıtayı taşıyan tektonik plaka yılda yaklaşık 7 santimetre hareket ediyor. Bu hız, Avustralya'nın dünyanın en hızlı hareket eden kıtasal kara kütlesi olarak tanımlanmasına neden oluyor. Üstelik bu hareket, zaman içinde haritalardaki koordinatları bile değiştirecek kadar büyük bir fark yaratıyor.

Dünya haritasına baktığımızda Avustralya'yı okyanusların ortasında sabit bir kara parçası olarak görüyoruz. Gerçekte kıta, her yıl birkaç santimetre kuzeye doğru ilerliyor.

İlk bakışta 7 santimetrelik hareket son derece küçük görünüyor. Fakat bu hız, günlük hayatta çok daha tanıdık bir ölçüyle karşılaştırıldığında şaşırtıcı bir tablo ortaya çıkıyor.

Sağlıklı genç yetişkinler üzerinde yapılan bir araştırmada, el tırnaklarının ayda ortalama 3,47 milimetre uzadığı belirlendi. Bu, yılda yaklaşık 4,16 santimetreye karşılık geliyor.

Başka bir ifadeyle Avustralya'yı taşıyan levha, ortalama bir tırnağın uzama hızından yaklaşık 1,7 kat daha hızlı ilerliyor.

Elbette kimse bu hareketi çıplak gözle göremiyor. Tırnağın uzaması gibi kıtanın hareketi de ancak zaman içinde fark edilebiliyor.

Avustralya'nın hareket ettiği nasıl ölçülüyor?

Kıtanın gerçekten hareket ettiğini anlamak için bilim insanlarının dağları veya şehirleri gözlemlemesine gerek yok. Bunun için çok daha hassas bir sistem kullanılıyor: uydu konumlandırma istasyonları.

Avustralya'nın farklı bölgelerinde bulunan kalıcı uydu konumlandırma istasyonları, aynı noktaların konumunu yıllar boyunca tekrar tekrar ölçüyor.

Tek bir ölçümdeki küçük belirsizlikler uzun bir zaman diliminde ortadan kaldırıldığında ise ortak hareket açık biçimde ortaya çıkıyor.

Kıtanın iç kesimlerindeki istasyonların aynı yönde hareket etmesi, bilim insanlarının tektonik levhanın genel hızını belirlemesine olanak sağlıyor. Böylece deprem, yeraltı suyu değişimi veya mevsimsel su hareketleri gibi daha küçük ve geçici yer değişimleri, kıtanın sürekli hareketinden ayrılabiliyor.

Sonuç ise oldukça net:

Avustralya, yılda yaklaşık 7 santimetre kuzey-kuzeydoğu yönünde hareket ediyor.

Bu değer, kullanılan referans sistemine göre bir miktar değişebiliyor. Çünkü Dünya'nın kendisini sabit kabul etmek bile sanıldığı kadar basit değil. Avustralya'nın Antarktika'ya göre hareketiyle, derin mantoya veya küresel uydu istasyonlarına göre hareketi aynı sonucu vermiyor.

7 santimetrelik hareket haritaları neden ilgilendiriyor?

Avustralya'nın hareketi yalnızca jeologların ilgilendiği bir ayrıntı değil.

Çünkü kıta hareket ettikçe, üzerindeki noktaların koordinatları da değişiyor.

Avustralya'nın eski ulusal koordinat sistemi olan GDA94, ülkenin konumunu 1994 yılının başındaki referans konumuna sabitlemişti. Ancak Avustralya o tarihten sonra da hareket etmeye devam etti.

Sonuç olarak 2020 yılına gelindiğinde, eski referans sistemi ile güncel küresel konumlandırma arasındaki fark yaklaşık 1,8 metreye ulaştı.

Bu, Avustralya'nın bir gecede 1,8 metre sıçradığı anlamına gelmiyor. Gerçekte kıta yıllar boyunca yavaş yavaş hareket etti. Değişen şey, bu hareketin resmi koordinat sistemine yansıtılmasıydı.

Bu fark, geçmişte günlük yaşam açısından büyük bir sorun yaratmıyordu. Ancak GPS ve uydu konumlandırma sistemleri santimetre hassasiyetine ulaştıkça durum değişti.

Özellikle haritacılık, hassas tarım, inşaat, arazi ölçümü ve makine yönlendirme sistemlerinde birkaç santimetrelik hatta metre ölçeğindeki farklar önem taşıyor.

Bu nedenle Avustralya, 2020'de kıtanın 1 Ocak 2020'deki konumunu temel alan GDA2020 referans sistemine geçti. Ayrıca kıtanın zaman içinde hareketini hesaba katabilen zamana bağlı sistemler de geliştirildi.

Yani Avustralya'nın koordinatları değişti çünkü kıta zaten hareket etmişti.

Asıl hareket ise Avustralya'nın kuzeyinde yaşanıyor

Avustralya'nın kuzeye doğru ilerlemesi yalnızca haritalardaki rakamları değiştirmiyor. Kıtanın hareketi, milyonlarca yıldır çevresindeki kara parçalarını ve okyanusları da şekillendiriyor.

Avustralya'nın kuzey ve doğu sınırları, birbirinden bağımsız küçük levhaların ve karmaşık tektonik yapıların bulunduğu son derece hareketli bir bölge.

Özellikle Endonezya, Timor ve Yeni Gine çevresi, Avustralya'nın kuzeye doğru ilerlemesinin etkilerinin bugün bile görülebildiği bölgeler arasında bulunuyor.

Avustralya Plakası'nın okyanusal bölümleri bazı noktalarda diğer levhaların altına dalarken, kıtasal kabuk başka bölgelerde sıkışıyor ve yükseliyor.

Bu nedenle Avustralya'nın kuzeye doğru hareketi, "bir kıtanın başka bir kıtaya doğru ilerlemesi" kadar basit değil.

Bölgede depremler, faylanmalar, volkanik faaliyetler, kayaçların kıvrılması ve dağ oluşumu gibi çok sayıda jeolojik süreç aynı anda yaşanıyor.

Özellikle Banda Yayı ve Yeni Gine çevresindeki karmaşık yapı, Avustralya'nın kuzeye doğru hareketinin Dünya'nın yüzeyini nasıl değiştirdiğinin çarpıcı örneklerini oluşturuyor.

Avustralya bu yolculuğa milyonlarca yıl önce başladı

Bugünkü hareketin kökleri çok daha eskiye uzanıyor.

Avustralya ve Antarktika, milyonlarca yıl önce Gondwana süperkıtasının bir parçasıydı. Daha sonra iki kıta arasındaki kabuk parçalanmaya ve aralarında yeni okyanus tabanı oluşmaya başladı.

Böylece Avustralya, Antarktika'dan uzaklaşarak kuzeye doğru ilerlemeye başladı.

Yaklaşık 45 milyon yıl önce bu kuzeye doğru hareket hızlandı ve Avustralya'nın kuzeyindeki karmaşık tektonik sistemle etkileşim giderek arttı.

Bugün gördüğümüz kıta ve okyanus düzeni, işte bu milyonlarca yıllık hareketin sonucu.

Ancak burada önemli bir ayrıntı var:

Bugünkü 7 santimetrelik hareketi alıp milyonlarca yıl boyunca düz bir çizgi halinde uzatmak mümkün değil.

Çünkü tektonik plakaların hızı ve yönü zaman içinde değişiyor.

Yeni bir dalma bölgesinin ortaya çıkması, kıtaların çarpışması veya okyanus tabanındaki yayılma merkezlerinin değişmesi, Avustralya'nın gelecekteki rotasını da değiştirebilir.

Peki bu yolculuk sonunda nereye varacak?

Milyonlarca yıl sonra Avustralya'nın kaderi ne olacak?

Bilim insanları Dünya'nın gelecekte nasıl görünebileceğini anlamak için bilgisayar modelleri kullanıyor.

Bu modellerden bazıları, yaklaşık 200 ila 300 milyon yıl içinde kıtaların yeniden devasa bir kara kütlesi oluşturabileceğini öne sürüyor.

Bunlardan biri, "Amasia" adı verilen varsayımsal süper kıta senaryosu.

Bu modele göre Pasifik Okyanusu zaman içinde kapanabilir ve Avustralya, Asya ile birleşerek ortaya çıkacak dev kara kütlesinin bir parçası haline gelebilir.

Ancak bu, geleceğin kesin haritası değil.

Başka modeller farklı sonuçlara ulaşıyor. Bazıları Atlantik Okyanusu'nun kapanmasını, bazıları ise Pasifik'in farklı bir şekilde yok olmasını öngörüyor. Pangaea Proxima, Novopangaea ve Aurica gibi farklı süper kıta senaryoları da bu nedenle ortaya atılmış durumda.

Çünkü 300 milyon yıl sonrasını bugünkü levha hareketlerini kullanarak kesin biçimde hesaplamak mümkün değil.

Bu modeller birer kehanet değil; Dünya'nın nasıl çalıştığını anlamak için yapılan bilimsel senaryolar.

Bugün 7 santimetre, milyonlarca yıl sonra yüzlerce kilometre

Avustralya'nın yılda yaklaşık 7 santimetrelik hareketi ilk bakışta önemsiz görünebilir.

Ancak bu hareketi zaman içinde biriktirdiğinizde tablo tamamen değişiyor.

Basit bir hesapla, aynı hızın korunması halinde:

1 yılda: yaklaşık 7 santimetre
10 yılda: yaklaşık 70 santimetre
100 yılda: yaklaşık 7 metre
1.000 yılda: yaklaşık 70 metre
1 milyon yılda: yaklaşık 70 kilometre

Elbette levhanın hızı ve yönü milyonlarca yıl boyunca aynı kalmayacak.

Ancak bu hesap, küçük görünen hareketlerin jeolojik zaman içinde nasıl devasa sonuçlara dönüşebileceğini gösteriyor.

Bugün haritalardaki koordinatları birkaç santimetre değiştiren hareket, milyonlarca yıl içinde okyanusların kapanmasına, dağların yükselmesine ve kıtaların birbirleriyle çarpışmasına yol açabiliyor.

Avustralya'nın hikâyesi aslında yalnızca hareket eden bir kıtanın hikâyesi değil.

Dünya'nın yüzeyinin hiçbir zaman gerçekten sabit olmadığını gösteren bir örnek.

Haritalarda sabit duran Avustralya, gerçekte her yıl birkaç santimetre yol alıyor. İnsan için fark edilemeyecek kadar küçük olan bu hareket, milyonlarca yıl boyunca tekrarlandığında kıtanın yerini, komşularını ve hatta Dünya'nın gelecekteki haritasını değiştirebilecek kadar büyük bir güce dönüşüyor.

Ve belki de en şaşırtıcı kısmı şu:

Avustralya'nın hareketini fark etmek için milyonlarca yıl beklemeye gerek yok. Bilim insanları, kıtanın her yıl tırnaklarımızın uzamasından bile daha hızlı ilerlediğini bugün ölçebiliyor.