Trabzon’da bir Rus pilot! Soğuk savaşın son krizi

1989 yılında F-16’dan daha gelişmiş teknolojiye sahip Sovyet yapımı MİG 29 uçağıyla Batum’dan kalkıp radarları atlatarak Trabzon’a inen Zuyev’in kaçış uçuşu Türkiye-ABD-Sovyetler Birliği arasında uluslararası bir krize neden oldu. Filmleri aratmayan olay günlerce konuşuldu.

Trabzon’da bir Rus pilot! Soğuk savaşın son krizi

Takvimler 20 Mayıs 1989'u gösterirken Türkiye'de filmlere konu olacak bir “Savaş uçağı kaçırma krizi” yaşandı. 32 yıl önce ağustos ayı ortasına kadar süren bu kriz, Batum yakınlarındaki Sovyet üssünden kalkan bir MİG 29 savaş uçağının, Karadeniz'i yalarcasına alçaktan uçup, tüm radar sistemlerini de atlatarak Trabzon Havalimanı'na inmesiyle başladı. O güne kadar adı sıkça duyulan ancak efsane özellikleri bilinmeyen MİG 29 savaş uçağını Sovyet üssünden kaçırıp Trabzon'a getiren Rus pilot Yüzbaşı Alexander Mihayloviç Zuyev'di.

TAKSİYLE HASTANEYE GİTTİ

İşin ilginç yanı 28 yaşındaki Zuyev, sabah gün ağarırken tüm silah sistemleri üzerinde bulunan 14 bin 900 kilo ağırlığındaki uçağı ile Trabzon Havalimanına inmiş, hiçbir personel olmayan alandan yürüyerek çıkıp, kolundan yaralı olduğu için de taksi ile hastaneye gitmişti. Sovyetler, özelliklerini sır gibi sakladıkları MİG 29 uçağının bir NATO ülkesine kaçırılması, Türkiye ise hava sahasının delinmesi karşısında şaşkındı. Doğu ve Batı arasında yıllardır süren soğuk savaşın son krizi de böyle başladı.

KOMUTANIN DAMADI

Yüzbaşı Zuyev o gün Gürcistan sınırlarında bulunan Batum kenti yakınlarındaki Tskhakaya Hava Üssü'nde görevliydi. Üs komutanının kızıyla evli olduğu için de özel ilgi görüyor, “Napolyon Damat” lakabı ile anılıyordu. Kaçış ve iltica planını aylar öncesinden yaptı. Eşinin hamile olduğunu ve bir erkek bebek beklediklerini söyleyip, büyük bir pasta ve 30 şişe votka ile üsse geldi. Tüm personeli topladı, pastayı kesip kutlamalar yapıldı. Ama pastanın içine uyku ilacı koymuştu, yiyen kısa sürede kendinden geçti.

10 DAKİKADA GELDİ

Zuyev önce telefon ve telsiz hatlarını kesti, ardından apronda bekleyen MİG 29'a binip motorları çalıştırdı. Ancak planlı olmayan bu uçuştan şüphelenen bir nöbetçinin “Dur” ihtarına uymadığı için açtığı ateş sonucu kolundan yaralandı. Yaralı halde ve 2 bin 400 kilometre süratle, Karadeniz üzerinden çok alçaktan uçarak, 10 dakika sonra Trabzon Havalimanı'na indi. Sovyetler kaçıştan 7 dakika sonra 4 MİG 29 savaş uçağı kaldırıp, “İmha görevi” vermiş, ancak Zuyev yakalanamamıştı.

TURKİYE'YE NOTA

Sovyet Dışişleri Bakanlığı Moskova'daki Türk Büyükelçi Volkan Vural'ı bakanlığa çağırarak nota verdi, hem uçak hem de pilotun iadesini istedi. İktidarda Turgut Özal hükümeti vardı ve Dışişleri Bakanlığı koltuğunda da Mesut Yılmaz oturuyordu. Yılmaz, “Sovyetler Birliği tarafından Rus pilota atfedilen suçlar, siyasi ve askeri niteliktedir. Türk hukuku ile taraf olduğumuz uluslararası sözleşmeler ışığında, failin iadesi uygun bulunmamıştır” açıklaması yaptı.

TORUMTAY VE ÖZAL REDDETTİ

Rus pilot Zuyev'in Türkiye'ye kaçışı ve ABD'ye iltica talebi, Pentagon'u da heyecanlandırmıştı. ABD, Türk yetkililerden Zuyev'in kullandığı ve F-16'ya göre daha gelişmiş teknolojiye sahip olan MİG 29 uçağını inceleme izni istedi. ABD Genelkurmay Başkanı William Crowe, bu talebi ilettiği Genelkurmay Başkanı Necip Torumtay ve Turgut Özal hükümetinden ret cevabı aldı. O günlerde Newyork Times Gazetesinde yer alan köşe yazısında, “Türkiye, ABD'nin yalvarmasını kabul etmedi” başlığı yer aldı.

Sovyetler, Zuyev'in ülkeye iadesinin sağlanması durumunda “Cinayete teşebbüs, uçak kaçırma, firar, ateşli silah hırsızlığı ve uluslararası uçuş kurallarının ihlali” suçlamasıyla yargılanması için dava da açtı, ancak bu dava hiçbir zaman başlayamadı. Zuyev olayının ardından 2 yıl sonra da 25 Ocak 1991'de bu kez Üsteğmen İrek Grimatov adlı bir Rus pilot, M-18 tipi helikopter ile Tiflis'ten havalanıp Erzurum'a indi ve o da ABD'ye iltica etti.

ABD'YE İLTİCA ETTİ

Zuyev de savcıya verdiği ifadede ABD'ye iltica etmek istediğini söyledi. Türkiye'nin talebi ilettiği ABD, bu isteği kabul ederken bir Türk askeri heyeti uçakta inceleme yaptı, Rusların MİG 29 sırları açığa çıkmıştı. Türkiye pilotu değil ama uçağı iade etme kararı aldı. Sovyetlere ait İlyushin 76 tipi nakliye uçağı 14 personel ile Trabzon'a indi, silahlar söküldü ve MİG 29, Merzifon'dan kalkan Türk jetleri eşliğinde Batum'a döndü.

ABD'DE SON BULAN HAYAT

Zuyev önce ABD'nin Ankara Büyükelçiliğine, ardından da Washington'a götürüldü, sonra da San Diego'ya yerleşti. KGB Zuyev'i ararken, CİA de yakın korumaya aldı. Kısa süre sonra soğuk savaşın bitmesi ve Sovyetlerin dağılmasıyla birlikte rahatladı, “Top Gun Pilotun Sovyet İmparatorluğundan Kaçışı” adlı bir kitap yazdı, ABD vatandaşı ve Savunma Bakanlığı danışmanı oldu. Sonra da öğretmen pilotluğa başladı. Ancak pilotluk kariyeri 2001'de sona erdi. Kaçışının üzerinden 12 yıl sonra 14 Haziran 2001 günü kullandığı YAK-52 tipi akrobasi uçağı düştü, öğrencisi ile birlikte öldü. Zuyev'in kaçışı ve Türkiye'nin göbeğinde yaşanan bu olay, soğuk savaşın da son krizi oldu.