Bir narsistin kontrolü kaybettiğini gösteren 7 işaret: En tehlikeli dönem böyle başlıyor

Bir narsist gücünü, itibarını ve çevresindeki insanlar üzerindeki kontrolünü kaybetmeye başladığında davranışları da değişiyor. Eski FBI ajanı Joe Navarro, bu dönemde ortaya çıkan ve çevresindekiler için tehlikeli olabilen 7 davranışa dikkat çekiyor.

İnsanlar üzerinde güç kurabilen, hayranlık uyandıran ve çevresini kontrol eden narsistler, dışarıdan son derece özgüvenli ve güçlü görünebilir. Kurdukları düzen bozulmaya başladığında davranışları da değişebilir. Yalanları ortaya çıktığında, itibarlarını kaybettiklerinde veya yakınları onlardan uzaklaşmaya başladığında nasıl tepki verirler?

Eski FBI ajanı ve davranış analisti Joe Navarro, bu durumu "entropik durum" olarak tanımlıyor. Navarro'ya göre belirgin narsistik özellikler taşıyan bazı kişiler, güçlerini ve kontrol yeteneklerini kaybettiklerini hissettiklerinde daha saldırgan, manipülatif ve öngörülemez davranışlar sergileyebiliyor.

Örneğin, yıllarca çevresindekiler tarafından başarılı bir iş insanı olarak görülen bir yöneticiyi düşünün. Çalışanları ondan çekiniyor, iş ortakları kararlarına güveniyor, ailesi ise isteklerini yerine getiriyordur. Kendini her zaman haklı, başkalarını ise yetersiz görür. Bir süre sonra şirket zarar etmeye, usulsüzlükler ortaya çıkmaya ve yakın çalışma arkadaşları birer birer ayrılmaya başlar.

Böyle bir durumda sorumluluk sahibi biri hatalarını kabul ederek çözüm arayabilir. Navarro'nun tarif ettiği kişilik yapısında bunun tam tersi görülebilir. Kişi başarısızlıklarını kabul etmek yerine başkalarını suçlamaya, eski dostlarını düşman ilan etmeye ve çevresindekileri tehdit etmeye başlayabilir. Kendi kurduğu düzenin yıkılmasını engelleyemediğinde ise başkalarının hayatını da zorlaştırabilir.

Düzen bozulduğunda davranışlar nasıl değişiyor?

Eski FBI ajanı ve Tehlikeli Kişilikler kitabının yazarı Joe Navarro, tehlikeli kişilik özelliklerini incelerken bazı narsistik bireylerin güçlerini, itibarlarını veya çevreleri üzerindeki kontrollerini kaybettiklerinde belirgin davranış değişiklikleri gösterebildiğine dikkat çekiyor.

Navarro'nun entropik durum adını verdiği bu kavram, fizikteki entropi teriminden geliyor. Entropi, genel anlamıyla bir sistemdeki düzensizlikle ilişkilendiriliyor.

Navarro'nun temel uyarısı ise şu: Kendilerini güçlü ve ayrıcalıklı hissettiren unsurları kaybetmeye başlayan bazı kişiler, bu kaybı kabullenmekte zorlanabilir. Kontrolü yeniden ele geçirmek için daha yıkıcı davranışlara yönelebilir. Bu süreçte çevrelerindeki insanlar açısından öngörülmesi güç bir tablo ortaya çıkabilir.

1. Kaybettikçe kendini daha fazla haklı görüyor

Entropik durumun dikkat çeken özelliklerinden biri, kişinin başarısızlıklarla karşılaştığında kendi davranışlarını sorgulamak yerine haklılığını daha güçlü biçimde savunmasıdır.

Gerçekler aleyhine gelişse bile hatalarını kabul etmekte zorlanabilir. Navarro, bu süreçte kişinin kendisiyle ilgili oluşturduğu imaj ile gerçekler arasındaki uçurumun giderek büyüdüğüne dikkat çekiyor.

Örneğin, yanlış kararları nedeniyle iflasın eşiğine gelen bir şirket yöneticisini ele alalım. Muhasebeciler borçlar konusunda uyarıyor, bankalar kredilerin geri ödenmesini istiyor, çalışanlar ise maaşlarını alamıyordur. Buna rağmen yönetici, şirketin hiç olmadığı kadar iyi durumda olduğunu savunabilir.

Sorunları dile getiren çalışanları beceriksizlikle veya kendisine karşı komplo kurmakla suçlayabilir. Stratejisini değiştirmek yerine daha fazla güven talep eder. Yenilgiyi kabul etmek yerine başarı hikâyesini sürdürmeye çalışır.

Navarro'ya göre bu kişiler, durum ne kadar kötüleşirse kötüleşsin oluşturdukları imajı korumak için çabalarını artırabilir.

2. Dün en yakınında olanlar bir anda düşmana dönüşüyor

Kötü niyetli narsistik özellikler sergileyen kişilerle ilişkilerde, sadakat çoğu zaman karşılıklı çıkarlara bağlı hale gelebilir. Çevresindekiler isteklerini yerine getirdiği sürece değerli görülür. Sınır koymaya veya yanlışlarını dile getirmeye başladıklarında durum değişebilir.

Navarro, bu kişilerin daha önce çok değer verdikleri insanları bir anda gözden çıkarabildiğine dikkat çekiyor.

Örneğin, bir şirket yöneticisinin yıllardır yanında çalışan bir personeli, mali usulsüzlükleri fark ederek tartışmalı bir sözleşmeyi imzalamayı reddedebilir. Daha önce vazgeçilmez görülen çalışan, bir anda hain veya beceriksiz ilan edilebilir.

Yönetici, şirketin yaşadığı sorunlardan onu sorumlu tutabilir. Yetkilerini elinden alabilir, diğer çalışanların önünde küçük düşürebilir veya mesleki itibarına zarar vermeye çalışabilir.

Benzer davranışlar ayrılık süreçlerinde de görülebilir. Daha önce idealize edilen partner, ilişkinin bütün sorunlarının sorumlusu olarak gösterilebilir. Kişi dedikodular yayabilir, geçmişte yaşananları çarpıtabilir ve ortak arkadaşlarını kendisinin mağdur olduğuna inandırmaya çalışabilir.

Böyle durumlarda gerçeğin ne olduğundan çok, olayları kimin kendi istediği gibi anlattığı önem kazanabilir.

3. Yalanlar giderek çoğalıyor

Navarro'nun dikkat çektiği bir diğer davranış ise yalanların artmasıdır.

Kişinin kurduğu düzen bozuldukça, ortaya çıkan sorunları gizlemek için yeni açıklamalara ve bahanelere başvurması mümkün olabilir. Bir yalanı başka bir yalan takip eder. Her yeni gerçek ortaya çıktığında bu kez farklı bir hikâye anlatılmaya başlanır.

Yıllardır yatırımcılarına yüksek kazanç vaat eden bir girişimciyi düşünün. Şirketin parası tükenmeye başladığında bunu kabul etmek yerine daha büyük kârlar vaat edebilir. Yeni yatırımcılar bulmaya çalışırken mevcut yatırımcılara da başarının çok yakın olduğunu söyleyebilir.

Parasını geri isteyenleri projenin önünde engel olarak gösterebilir. Usulsüzlükleri gündeme getirenleri ise kasıtlı olarak panik yaratmakla suçlayabilir.

Navarro, bu süreçte kişinin kendisini ele verebilecek daha büyük aldatmacalara başvurabileceği uyarısında bulunuyor. Çünkü gerçeği kabul etmek, kendisini yıllardır inandırdığı kadar kusursuz ve güçlü olmadığını da kabul etmesi anlamına gelebilir.

4. Kendisi başarısız oluyorsa başkalarının da kaybetmesini istiyor

Navarro'nun açıklamalarındaki en endişe verici noktalardan biri, bu kişilerin çevrelerine verebileceği zararın giderek büyümesidir.

Kötü niyetli narsistik özellikler gösteren bir kişi, kontrolünü kaybettiğini hissettiğinde yalnızca kendi konumunu korumaya çalışmayabilir. Başkalarının da sahip olduklarını kaybetmesini isteyebilir.

Örneğin, yönetimi başka birine devretmek zorunda kalan bir işletme sahibini ele alalım. İşlerin sorunsuz ilerlemesini sağlamak yerine belgeleri saklayabilir, kararları engelleyebilir, müşterileri uzaklaştırabilir ve çalışanlar arasında anlaşmazlık çıkarabilir.

Bu davranışlar kendi işine de zarar verir. İşletmenin kendisi olmadan da başarılı olabileceği düşüncesine tahammül edemeyebilir.

Benzer bir tablo aile ilişkilerinde de ortaya çıkabilir. Ayrılığı kabullenmekte zorlanan kişi, eski partnerinin hayatını zorlaştırmaya başlayabilir. Mal paylaşımı konusunda sürekli sorun çıkarabilir, ortak arkadaşlarını veya çocuklarını kendi tarafına çekmeye çalışabilir.

Karşı tarafın uzaklaşma girişimlerini yeni bir aşağılama olarak algılayarak çatışmayı daha da büyütebilir.

5. Her yerde düşman ve komplo görmeye başlıyor

Başarısızlıklar arttıkça, yakın çevresindeki insanlar uzaklaştıkça ve gerçekler ortaya çıktıkça kişinin şüpheci davranışları da yoğunlaşabilir.

Navarro, bu kişilerin çevrelerindeki insanların kendilerine tuzak kurduğuna, zarar vermek istediğine veya aleyhlerinde planlar yaptığına inanabileceklerini belirtiyor.

Bu süreçte sıradan olaylar bile farklı yorumlanabilir. Bir çalışanın işten ayrılması ihanet, yöneltilen bir soru saldırı, yapılan eleştiri ise organize bir karalama kampanyası olarak görülebilir.

Örneğin, davranışları nedeniyle desteğini kaybeden bir politikacı, insanların kendisine neden güvenmediğini sorgulamak yerine komplo kuran kişileri aramaya başlayabilir. Çevresinden koşulsuz sadakat bekleyebilir ve kimin kiminle görüştüğünü kontrol etmeye çalışabilir.

Kararlarını yeterince desteklemeyenleri şüpheli olarak değerlendirebilir.

Böylece kısır bir döngü oluşur. Çevresindekilerden daha fazla şüphelendikçe onları daha sıkı kontrol etmeye çalışır. Kontrol arttıkça insanlar uzaklaşır. Bu uzaklaşmayı ise kendisine karşı yürütülen planların kanıtı olarak görür.

6. Kontrolü kaybetmek tehlikeli kararları beraberinde getiriyor

Navarro, entropik durumda dürtüsel davranışların da artabileceğini vurguluyor.

Daha önce hesaplı hareket eden, plan yapan ve niyetlerini gizleyen kişi, giderek daha riskli kararlar almaya başlayabilir. Hatta attığı adımlarla kendi çöküşünü hızlandırabilir.

Örneğin, şirketinin desteğe en çok ihtiyaç duyduğu dönemde önemli bir iş ortağına herkesin önünde hakaret eden bir yönetici düşünün. Benzer şekilde bir politikacı, kendisine yöneltilen eleştirilere sert bir saldırıyla karşılık vererek daha büyük bir skandala yol açabilir.

Hakkındaki usulsüzlüklerin ortaya çıkmasından korkan biri ise tanıklara baskı yapmaya veya delilleri gizlemeye çalışarak durumunu daha da kötüleştirebilir.

Navarro'ya göre bu davranışların temelinde, kişinin önceki eylemlerinin sonuçlarından kaçma çabası bulunuyor olabilir, ancak her yeni dürtüsel karar, sorunları çözmek yerine daha da büyütebilir.

7. Çevresindekileri de kendi krizine ortak ediyor

Kötü niyetli narsistik özellikler taşıyan bir kişinin hâlâ çalışanları, takipçileri veya aile üyeleri üzerinde yetkisi bulunması, durumu daha tehlikeli hale getirebilir.

Navarro, bu kişilerin çevrelerinden mantıksız, etik dışı, hatta yasa dışı taleplerde bulunabileceği konusunda uyarıyor.

Örneğin, mali yükümlülüklerini yerine getiremeyecek durumda olan bir şirket yöneticisi, çalışanlarından müşterilere şirketin durumunun çok iyi olduğunu söylemelerini isteyebilir. Muhasebe kayıtlarındaki bazı bilgilerin gizlenmesini talep edebilir veya satış ekibine yeni ödemeler almaları için baskı yapabilir.

Endişelerini dile getiren çalışanları ise sadakatsizlikle suçlayabilir. Böylece başlangıçta yaşanan sorunlarla hiçbir ilgisi olmayan kişiler de krizin içine çekilir.

Bazıları korktuğu için, bazıları çıkarlarını korumak amacıyla, bazıları ise hâlâ yöneticinin gücüne inandığı için bu taleplere boyun eğebilir.

Navarro, bu kişilerin güç kaybediyor gibi görünseler bile kendilerine bağlı bir takipçi kitlesini koruyabildiğine dikkat çekiyor.

Çevresindekiler neden tehlikeyi geç fark ediyor?

Navarro'ya göre bu tür davranışların en önemli özelliklerinden biri, çevredeki insanların yaşanan değişimin boyutunu başlangıçta fark edememesi.

İnsanlar genellikle karşılarındaki kişi somut kanıtlarla yüzleştiğinde hatalarını kabul edeceğini düşünür. Belgeler gösterildiğinde gerçeği anlayacağına, sonuçlar anlatıldığında daha dikkatli davranacağına veya desteğini kaybettiğinde uzlaşmaya yanaşacağına inanırlar.

Ancak Navarro'nun tarif ettiği kişilik yapısında bunun tam tersi yaşanabilir. Yeni kanıtlar yeni suçlamalara, desteğin azalması daha fazla düşmanlığa, sınır koyma girişimleri ise daha yoğun baskıya yol açabilir.

Bu nedenle çevresindekiler tehlikenin boyutunu hafife alabilir. Çalışanlar yöneticinin yalnızca stresli olduğunu düşünebilir. Aile üyeleri ayrılık sonrasında sakinleşmesini bekleyebilir. Arkadaşları ise yaşanan ilk büyük başarısızlığın ardından sorumluluk alacağını umabilir.

Elbette her durumda böyle bir tablo ortaya çıkmaz. Ancak Navarro'nun uyarısı, güç ve kontrol kaybının bazı kişilerde otomatik olarak öz eleştiri yaratacağını düşünmenin yanıltıcı olabileceği yönünde.

En tehlikeli dönem, henüz bütün gücünü kaybetmediği zaman

Navarro'nun tanımladığı entropik durum, kişinin her şeyini kaybettiği son aşamada başlamaz. Aksine, ilk ciddi kayıpların yaşandığı dönemde ortaya çıkabilir.

Eşlerden birinin ayrılık kararı alması, çalışanların yöneticinin kararlarına açıkça karşı çıkması veya tehditlerin ve manipülasyonların artık eskisi kadar etkili olmaması bu sürecin başlangıcı olabilir.

Üstelik kişi bu aşamada hâlâ önemli ölçüde güce sahip olabilir. Parasını, mal varlığını, bilgileri veya kritik kararları kontrol etmeyi sürdürebilir. Çevresinde ona bağlı insanlar da bulunabilir.

Bir yandan da kontrolün elinden kaydığını hisseder. Navarro'ya göre hâlâ güce sahip olmakla birlikte bu gücü kaybetmeye başladığını düşünmek, özellikle riskli bir durum yaratabilir.

Bir narsistin kontrolünü kaybetmeye başladığı nasıl anlaşılır?

Navarro'nun açıklamalarına göre entropik durumla birlikte bazı davranış değişiklikleri gözlemlenebilir.

- Başarısızlıklarına rağmen kendisini diğer insanlardan üstün ve kusursuz görmeye devam eder.

- Yaşanan sorunlarla ilgili açıklamaları gerçeklerle giderek daha fazla çelişir.

- Hatalarının sorumluluğunu sürekli başkalarına yükler.

- Daha önce yakın olduğu insanları bir anda düşman ilan eder.

- Çevresinden sürekli sadakat göstermesini bekler.

- Sonuçlarını düşünmeden riskli ve zarar verici kararlar alır.

- Kendi eylemlerini gizlemek için başkalarını suçlamaya çalışır.

- Eleştirilere aşırı öfkeyle karşılık verir.

- Çevresinde kendisine karşı komplolar kurulduğunu ileri sürer.

Bu davranışların bir arada görülmesi, kişinin çevresindekiler üzerinde daha fazla kontrol kurmaya çalıştığının işareti olabilir.

Burada dikkat çeken bir paradoks da ortaya çıkar: Kişi gerçek olaylar üzerindeki kontrolünü kaybettikçe, çevresindeki insanları ve bilgileri kontrol etme isteği artabilir.

Tarihten iki çarpıcı örnek: Hitler ve Jim Jones

Navarro, entropik durumun yıkıcı sonuçlarını anlatırken tarihten iki ismi örnek gösteriyor: Adolf Hitler ve Jim Jones.

Hitler örneğinde, II. Dünya Savaşı'nın son dönemleri dikkat çekiyor. Nazi Almanyası'nın yenilgisi giderek kesinleşirken Hitler, savaşın gerçeklerini kabul etmeyi reddetti. Rejimin son aylarında savunma amacıyla çocuklar ve gençler de seferber edilerek ilerleyen Müttefik kuvvetlere karşı savaşa gönderildi.

Navarro, bu dönemi gerçekliği reddetmenin ve kendi gücü çökerken başkalarını feda etmenin uç örneklerinden biri olarak değerlendiriyor.

Bir diğer örnek ise Halk Tapınağı hareketinin lideri Jim Jones. Jones, takipçileri üzerinde yoğun bir kontrol kurmuştu. Hareket içindeki istismar iddiaları arttıkça ve yaşananları dışarıya aktarma girişimleri başladıkça durum daha tehlikeli hale geldi.

Kasım 1978'de Guyana'daki Jonestown yerleşkesinden ayrılmaya çalışan ABD Kongre Üyesi Leo Ryan ve beraberindeki bazı kişiler, Jones'un silahlı takipçileri tarafından öldürüldü. Bu olayın ardından 900'den fazla kişinin hayatını kaybettiği Jonestown trajedisi yaşandı. Ölenlerin büyük bölümü çocuklardan oluşuyordu ve birçok kişi kendi isteği dışında hayatını kaybetti.

Navarro, bu iki tarihi örneği, yıkıcı bir liderin gücünü ve çevresi üzerindeki kontrolünü kaybettiğinde ortaya çıkabilecek ağır sonuçları göstermek için kullanıyor.

İlginizi çekebilir