Yerin 1,5 kilometre altına insanlığın kaderini değiştirecek dev tesis inşa ediliyor
Amerika Birleşik Devletleri’nde (ABD) yerin yaklaşık 1,5 kilometre altında inşasına başlanan devasa bilimsel proje, evrenin oluşumuna ve maddenin antimaddeye neden baskın geldiğine dair insanlık tarihinin en büyük gizemlerini çözmek için gün sayıyor.
"Derin Yeraltı Nötrino Deneyi" (DUNE) adı verilen bu dev proje; Fermilab, Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi (CERN) ve Sanford Yeraltı Araştırma Tesisi (SURF) ortaklığıyla hayata geçiriliyor.
Yeraltına kurulacak devasa dedektörlerle, kütlesiz denecek kadar küçük olan ve maddeyle neredeyse hiç etkileşime girmemesi sebebiyle "hayalet parçacık" olarak da anılan nötrinoların sırları mercek altına alınacak.
Her saniye insan vücudundan milyarlarcası geçmesine rağmen neredeyse hiçbir iz bırakmayan bu atom altı parçacıkların davranışlarını anlamak, Büyük Patlama sonrasındaki kozmik süreçlerin aydınlatılmasında tarihi bir rol oynayacak.
17 BİN TON SIVI ARGON KULLANILACAK
Güney Dakota’daki Sanford Yeraltı Araştırma Tesisi’nde, yerin tam 1.478 metre altında kurulacak olan dedektörlerde, nötrinoları yakalayabilmek için tam 17 bin ton sıvı argon kullanılacak.
Argonun bu dev yapılarda sıvı halde kalabilmesi için ortam sıcaklığının eksi 184 derece gibi aşırı soğuk bir seviyede tutulması gerekiyor. Deneyin en çarpıcı yönlerinden birini ise nötrinoların yüzlerce kilometre mesafeden fırlatılacak olması oluşturuyor.
Illinois eyaletindeki Fermilab tesislerinde üretilecek olan yoğun nötrino demeti, yer kabuğunun altından yaklaşık 1.300 kilometre yol kat ederek Güney Dakota'daki yeraltı dedektörlerine ulaşacak. Yolculuğun başlangıç ve bitiş noktalarındaki dedektörler sayesinde bilim insanları, bu parçacıkların uzun seyahatleri sırasında nasıl bir değişime uğradıklarını (salınımlarını) doğrudan gözlemleyebilecek.
İLK İŞLEM 2031 YILINDA GERÇEKLEŞECEK
Dev projede ilk sıvı argon dedektörlerinin 2030 yılına kadar tamamlanması, ilk parçacık fırlatma işleminin ise 2031 yılında gerçekleştirilmesi hedefleniyor.
Bu devasa girişim, Avrupa dışında ilk kez bu ölçekte bir bilimsel projeye imza atan CERN için de tarihi bir dönüm noktası niteliği taşıyor. CERN; deneyde kullanılacak, her biri yaklaşık bir apartman büyüklüğünde (65,8 metre uzunluğunda, 18,9 metre genişliğinde ve 18,3 metre yüksekliğinde) olan dev kriyostatların (soğuk tankların) tasarımını, inşasını ve kurulumunu üstleniyor.
Bu iki dev yapının inşası için gereken 6 bin 200 tonluk çelik malzeme de yine CERN tarafından sağlanıyor. Tamamlandığında dünya genelinden 1.500'den fazla fizikçi ve araştırmacıyı bir araya getirecek olan DUNE, evrenin temel işleyişini açıklayan Standart Model'in sınırlarını zorlayarak fizik dünyasında yeni bir çağın kapısını aralayacak.