Son yıllarda zayıflama meselesi hiç olmadığı kadar “kolay” anlatılıyor. Bir iğne, bir reçete, birkaç ay… Sonrası ince bir beden, eski kıyafetler, yeni bir hayat. Şirketlerin reklam dili daha da iddialı; “Yedi dokuz kilo fazlan varsa çözüm burada.”
Zayıflama iğneleri ile hayatımıza giren Ozempic, Wegovy ve Mounjaro şirketlerinden bahsediyorum. Çünkü mesele bu isimler değil; bu ilaçların ne olduğu ve ne olmadığı.
Aslında bu ilaçlar, kronik hastalıklar, özellikle obezite ve Tip 2 diyabet için ömür boyu sürecek tedaviler olarak tasarlandı. Ancak iş başka bir noktaya evrildi.
Bu tartışma, The Wall Street Journal’da yayınlanan kapsamlı bir sağlık yazısıyla yeniden gündeme geldi. Yazının dayandığı en önemli bilimsel dayanağı ise British Medical Journal (BMJ)’da çıkan geniş ölçekli bir analiz.
★★★
Bu analizde, zayıflama amacıyla ilaç kullanan kişilerin tedaviyi bıraktıktan sonra ne yaşadığına bakıldı. Sonuç çarpıcıydı...
İlaç bırakıldıktan sonra verilen kiloların büyük bölümü ortalama 1-1.5 yıl içinde geri geliyor. Üstelik yalnızca kilo değil; kan şekeri, tansiyon ve kolesterol gibi göstergeler de eski seviyelerine dönüyor.
Daha da önemlisi şu... İlaçla kilo verip bırakanların kilo alma hızı, beslenme ve yaşam tarzı değişikliğiyle doğal yoldan zayıflayanlara kıyasla tam 4 kat daha hızlı.
Peki neden?
Bu ilaçların tamamı, vücutta doğal olarak bulunan GLP-1 adlı bir bağırsak hormonunun etkisini taklit ediyor. GLP-1, yemek yediğimizde devreye giren bir sinyal sistemi. Beyne “doydum” mesajı gönderiyor, mide boşalmasını yavaşlatıyor ve iştahı baskılıyor. Yani kişi daha çabuk doyuyor, daha geç acıkıyor ve yeme isteği belirgin biçimde azalıyor.
★★★
Sorun şu ki bu etki ilaç kullanıldığı sürece geçerli...
Tedavi kesildiğinde, vücut bu baskının ortadan kalktığını hemen fark ediyor. Oxford Üniversitesi’nde yapılan çalışmalarda bu durumu açıkça görüyoruz. Araştırmacılara göre, ilaç bırakıldığında açlık hissi yalnızca geri gelmiyor; çoğu kişide daha da şiddetleniyor.
Amerika’daki üniversite hastanelerinde çalışan obezite uzmanlarının kullandığı ifade oldukça çarpıcı...
“İlaç kesildiğinde ‘açlık ve sürekli yeme düşüncesi’ adeta intikam alır gibi geri dönüyor.”
Burada bir biyolojik gerçek devreye giriyor. Kilo kaybı, insan bedeni için tarihsel olarak bir “kıtlık alarmı.”
Metabolizma yavaşlıyor, vücut enerji tasarrufuna geçiyor. Ancak işin daha az bilinen kısmı; kilo verdikçe iştah sinyalleri artıyor. Yani kişi, ilacı bıraktığında eskisinden daha aç hissediyor.
Amerika’daki Ulusal Sağlık Enstitüsü’nde uzun yıllar bu mekanizma üzerine çalışan araştırmacıların ortaya koyduğu tablo açık. İlaç, bu geri bildirim sistemini geçici olarak bastırıyor. Ama ilaç yoksa, biyoloji kaldığı yerden devam ediyor.
★★★
Bir başka önemli başlık ise yeterince konuşulmuyor.
İlacı bırakıp tekrar başlama meselesi...
Klinik gözlemler şunu gösteriyor ki; ilk kullanımda alınan etki, ikinci ya da üçüncü denemede aynı güçte olmayabiliyor. Yani vücut, bu müdahaleye zamanla daha dirençli hale gelebiliyor.
Üstelik kilo kaybı sırasında kaybedilen dokunun tamamı yağ değil. Yaklaşık dörtte biri kas. Kilo geri geldiğinde ise vücut kas değil daha çok yağ depoluyor.
Sonuç... Tartı eski rakamı gösterse bile, metabolik denge daha kırılgan bir hale geliyor.
★★★
Bu döngünün psikolojik etkisi de azımsanacak gibi değil. Büyük umutlarla başlanıp, kısa sürede geri kilo almak birçok kişide “başaramadım” hissi yaratıyor. Bu da hareketten uzaklaşmaya, yeni bir denemeden kaçınmaya yol açıyor.
Peki o zaman soru şu!
Madem bırakınca geri geliyor, neden başlanıyor?
Hekimlerin yanıtı açık... Zayıflama iğneleri doğru bilgilendirme ve uzun vadeli planla anlamlı. Çünkü bu tedaviler bir “sonuç” değil, bir fırsat penceresi açıyor. O süre içinde beslenme alışkanlığı değiştirilebilirse, kas kütlesi korunabilirse ve hareket kalıcı hale getirilebilirse tablo tamamen değişiyor.
Nasıl ki kolesterol ilacı bırakıldığında değerler yükseliyorsa, nasıl ki diyabet tedavisi kesildiğinde sorun geri dönüyorsa, burada da aynı biyolojik gerçek geçerli.
Belki de asıl soru şu olmalı...
Bugün hızlıca zayıflamak mı istiyoruz, yoksa yarın yeniden başlamamak mı?