Yıllardır tıp dünyası, Alzheimer hastalığının beynin çevresinde biriken "amiloid beta" adlı protein plakları yüzünden başladığına inanıyordu. Dünyanın en dev ilaç şirketleri bu plakları temizlemek için milyarlarca dolar harcadı ancak binlerce deneme başarısız oldu. Hastalık bir türlü durdurulamadı.
Kaliforniya Üniversitesi (UCR) araştırmacıları, tıp dünyasını ters köşe yapan o gizli tetikleyiciyi sonunda buldu: Sorun dışarıdaki plaklar değil, hücrenin içindeki sinsice yaşanan bir "koltuk kapmaca" savaşı...
Hücre için kargo şirketi iflas ediyor
Beynimizdeki sinir hücrelerinin (nöronların) hayatta kalması ve birbiriyle konuşması için hücre içinde maddeler taşıyan minik tüplerden oluşan devasa bir kargo / ulaşım ağı vardır.
Normal şartlarda "Tau" adı verilen dost bir protein, bu kargo yollarını ayakta tutar ve rayların bozulmasını engeller, ancak yeni keşfe göre, sahneye kötü çocuk "Amiloid Beta" çıkıyor. Bu iki proteinin şekli ve boyutu birbirine o kadar çok benziyor ki, amiloid beta hücrenin içine sızıp Tau proteininin oturduğu koltuğa göz dikiyor.
Koltuğu kapan, düzeni bozuyor
Bilim insanlarının proteinleri parlatarak (floresan işaretiyle) izlediği deneylerde şok edici bir gerçek ortaya çıktı: Amiloid beta, tıpkı Tau proteini kadar güçlü bir şekilde kargo raylarına yapışabiliyor. Hücre içinde amiloid miktarı arttıkça, görevini yapan dürüst işçi Tau’yu "iterek" yerinden ediyor. Koltuğu kapmaya çalışan bu sinsi protein yüzünden:
Kargo ağı çöküyor: Sinir hücrelerinin içindeki taşıma sistemi felç oluyor, hücreler beslenemiyor.
Tau proteini çıldırıyor: Evinden ve koltuğundan edilen Tau proteini, raylardan kopunca sağa sola saldırıp beynin içinde tehlikeli yumaklar (kümelenmeler) oluşturmaya başlıyor.
Yani yıllardır gördüğümüz o meşhur plaklar ve yumaklar aslında hastalığın sebebi değil; içerideki koltuk savaşının arkada bıraktığı enkaz.
Yaşlandıkça beynin "çöp kamyonları" yavaşlıyor
Peki bu sinsi amiloid beta, gençken hücrenin içine bu kadar rahat sızıp koltuğu nasıl kapamıyor? Cevap: Otofaji, yani hücrelerin kendi kendini temizleme mekanizması.
Gençken beynimizin çöp kamyonları (otofaji) harika çalışıyor ve biriken amiloid betaları anında hücreden dışarı atıyor. Ancak yaşlandıkça bu çöp temizleme sistemi yavaşlıyor. Çöpler hücrenin içinde biriktikçe, Tau proteiniyle girilen "koltuk kapmaca" savaşı kaçınılmaz hale geliyor ve Alzheimer tetikleniyor.
Yeni ilaçlar için umut ışığı: Lityum detayı
Bu yeni keşif, tıp dünyasındaki eski bir gizemi de çözdü. Bazı araştırmalar, lityum elementinin Alzheimer riskini azalttığını gösteriyordu ama nedeni bilinmiyordu. Şimdi anlaşıldı ki lityum, amiloid beta gelse bile o kargo raylarını koruyup stabilize ediyor.
Gelecekteki Alzheimer tedavileri artık sadece "plakları temizlemeye" çalışmayacak; amiloid betanın Tau proteinini yerinden etmesini engelleyecek ya da beynin çöp kamyonlarını yeniden hızlandıracak akıllı moleküllere odaklanacak.
