Modern buzdolaplarının ortaya çıkmasından yüzyıllar önce İran’da yaşayan insanlar, sıcaklığın yüksek olduğu bölgelerde buz elde etmek ve saklamak için özel yapılar geliştirdi. “Yakhchal” olarak adlandırılan bu yapılar, doğal soğutma yöntemlerinden yararlanılarak inşa edildi.
ÇÖLÜN ORTASINDA BUZ ÜRETTİLER
Yakhchallar, sıcak ve kurak iklime rağmen düşük sıcaklıkların korunabileceği şekilde tasarlandı. Yapıların mimarisi, gündüz ve gece arasındaki sıcaklık farkından yararlanılmasına imkan sağladı. Soğuk dönemlerde ve geceleri oluşturulan buz, yapının içerisindeki özel bölümlerde saklandı. Böylece dışarıdaki sıcaklık yükseldiğinde bile buzun uzun süre korunması mümkün hale geldi.
ELEKTRİK OLMADAN NASIL SOĞUK TUTUYORDU?
Yakhchalların önemli özelliklerinden biri büyük ve kalın duvarlarıydı. Bu yapı, dışarıdaki sıcak havanın iç bölümlere ulaşmasını sınırlandırarak içerideki düşük sıcaklığın korunmasına yardımcı oldu. Yapının önemli bir bölümü yer seviyesinin altında bulunuyordu. Toprağın doğal yalıtım özelliğinden yararlanılması, içerideki sıcaklığın dış ortama göre daha düşük tutulmasını sağladı.
ÖZEL MİMARİYLE SICAKLIK KONTROL EDİLDİ
Yakhchallar genellikle kubbeyi andıran yüksek yapılarıyla dikkat çekiyordu. Tasarım, sıcak havanın yükselmesi ve daha serin havanın alt bölümlerde kalması prensibinden yararlanıyordu. Bu mimari yöntemler sayesinde içeride saklanan buz ve yiyeceklerin sıcak çöl koşullarından daha az etkilenmesi sağlandı. Sistem herhangi bir elektrikli soğutma cihazına ihtiyaç duymadan çalışıyordu.
BUZDOLABINDAN YÜZYILLAR ÖNCE KULLANILDI
Yakhchallar yalnızca buz üretmek için değil, elde edilen buzun uzun süre muhafaza edilmesi amacıyla da kullanıldı. Böylece sıcak dönemlerde ihtiyaç duyulan buz daha önceden hazırlanarak saklanabildi. İran’da kullanılan bu yapılar, modern soğutma teknolojilerinin bulunmadığı dönemlerde sıcak ve kurak iklim koşullarına göre geliştirilen geleneksel yöntemlerden biri olarak tarihte yerini aldı.
