“Affedersiniz, yanınızdan geçebilir miyim?”, “Bir sorum daha var, kusura bakmayın”, “Çok konuşuyorum, özür dilerim” veya “Meşgul olduğunuzu biliyorum, rahatsız ediyorum ama...” Bu ifadeler ilk bakışta nezaket göstergesi gibi görünse de sürekli özür dileyen bazı insanların asıl kaygısı, karşılarındaki kişiyi kırmak değil, varlıklarıyla ona yük olup olmadıklarından emin olmaktır.
Bu alışkanlık çoğu zaman tek bir olayın sonucunda ortaya çıkmaz. Bir çocuk, soru sorduğu için doğrudan özür dilemeye zorlanmayabilir, ancak ailesinde, okulda veya arkadaş çevresinde zamanla bazı davranışların daha fazla kabul gördüğünü fark eder. Sessiz olmak, uyum sağlamak, sorun çıkarmamak ve başkalarının işini zorlaştırmamak...
Böylece özür dilemek, yapılan bir hatayı telafi etmenin ötesine geçer. Kişi, herhangi bir ihtiyacını dile getirmeden önce bile özür dilemeye başlar.
KÜÇÜK YAŞTA ÖĞRENİLEN UYUM SAĞLAMA ALIŞKANLIĞI
Bu kişilerin çevresinde bıraktığı ilk izlenim genellikle olumludur. Çocukken fazla bir şey istemeyen, sorun çıkarmayan ve kolayca uyum sağlayan bireyler olarak tanımlanırlar. Öğretmenleri onları uslu, aileleri olgun, arkadaşları ise anlayışlı bulur.
Bir çocuk, en olumlu tepkileri yalnızca az şey istediğinde alıyorsa zamanla önemli bir çıkarımda bulunabilir: Kolay geçinilebilir olmak, sevilmenin ve kabul görmenin koşullarından biridir.
Bu düşünce her zaman açıkça söylenen sözlerle yerleşmez. Bazen bir ebeveynin zamansız gelen bir istek karşısında iç çekmesi, bazen bir öğretmenin sessiz kalan öğrencisine memnuniyetle gülümsemesi yeterlidir. Aile toplantılarında sık sık duyulan "O çok uysaldır, hiç sorun çıkarmaz" gibi övgüler de bu davranışı pekiştirebilir.
Rush Üniversitesi araştırmacısı Christie Lawrence, aşırı özür dileme davranışını kişinin kendisini sürekli yetersiz hissetmesiyle ilişkilendiriyor. Buradaki yetersizlik duygusu, yapılan bir hatadan çok, kişinin bir ihtiyacını dile getirerek başkasına yük olabileceği düşüncesinden kaynaklanıyor.
Çocuklukta az şey istemenin takdir topladığını öğrenen biri, yetişkinliğinde de bu rolü sürdürmeye çalışabilir. Özür dilemek ise bu beklentiyi karşılamanın bir yolu haline gelir. Her "özür dilerim" ifadesi, kişinin karşısındakine verdiği küçük bir mesaj gibidir: Yer kapladığımın farkındayım ve bunun sizi rahatsız etmesini istemiyorum.
ÖZÜR DİLEMEK GEÇİCİ BİR RAHATLAMA SAĞLIYOR
Yetişkinlikte bu davranış çoğu zaman kişinin kendisi tarafından fark edilmez. Sürekli özür dileyen biri, kendisini düşünceli, anlayışlı ve başkalarını rahatsız etmemeye özen gösteren biri olarak tanımlayabilir.
Oysa düşünceli olmakla varlığından dolayı özür dilemek arasında önemli bir fark vardır. Bu 2 davranış dışarıdan birbirine benzese de altında yatan duygular aynı değildir.
Sürekli özür dileyen kişiler, çoğu zaman karşılarındaki insanın tepkisini beklemeden özürlerini dile getirir. "Rahatsız ettiğim için özür dilerim", "Bu kadar zahmet verdiğim için kusura bakmayın" veya "Zorluk çıkardığımın farkındayım" gibi ifadelerle henüz ortada bir itiraz yokken kendi taleplerini yumuşatırlar.
Böylece özür dilemek, karşı tarafın olumsuz tepki verme ihtimalini azaltan bir güvenceye dönüşür. Kişi, isteğini dile getirirken önceden özür dilediği için kendisini bir ölçüde güvende hisseder.
Chicago Üniversitesi'nden psikolog Gregory Chasson, kompulsif alışkanlıklar üzerine yaptığı değerlendirmede bu tür davranışları bir güvenlik davranışı olarak ele alıyor. Chasson'a göre davranışın ardından gelen rahatlama, kişinin aynı yöntemi gelecekte yeniden kullanma olasılığını artırıyor.
Başka bir deyişle özür dilemek kısa süreli bir rahatlama sağlıyor. Bu rahatlama, alışkanlığın zamanla daha da güçlenmesine neden olabiliyor.
Üstelik bu davranış yalnızca belirli durumlarla sınırlı kalmıyor. Kişi ağladığı, hastalandığı, fikrini değiştirdiği veya bir konuda açıklama istediği için bile özür dileyebiliyor. Arkadaşına akşam yemeğine katılamayacağını söylerken ya da partnerinden eve gelirken bir şey almasını rica ederken de aynı refleksle hareket edebiliyor.
Bir süre sonra özür dilemek; ihtiyaçları, sınırları, duyguları ve kişisel tercihleri ifade etmenin ön koşulu haline geliyor.
ASLINDA ÖZÜR DEĞİL, BİR İHTİYAÇ DİLE GETİRİLİYOR
Bu alışkanlığın en önemli sonuçlarından biri, kişinin kendi isteklerini açıkça ifade etmekte zorlanması. Çünkü özür dilemek, asıl söylenmek istenen cümlenin önüne geçiyor.
Örneğin "Üzgünüm, bu akşam gelemem" demek yerine yalnızca "Bu akşam gelemeyeceğim" demek yeterli olabilir. "Rahatsız ettiğim için özür dilerim" ifadesinin ardında ise çoğu zaman "Beni dinlemek için biraz zaman ayırabilir misin?" isteği bulunur.
Kişi her talebini özürle birlikte dile getirdiğinde, karşısındaki insan da asıl ihtiyaca değil, özre yanıt vermeye başlayabilir. Böylece gerçek düşünceler ve beklentiler geri planda kalır.
Zamanla kişi, kendi tercihleriyle başkalarına yük olduğunu düşündüğü durumları birbirinden ayırmakta zorlanabilir. Bir toplantıdan erken ayrılmak istemek, başkalarını zor durumda bırakmak gibi algılanabilir. Kötü bir gün geçirdiğini paylaşmak ise en yakınındaki insana yük olmak şeklinde yorumlanabilir.
Oysa kişinin bir ihtiyacının veya tercihinin olması, tek başına özür gerektiren bir durum değildir.
ÖZÜR YERİNE TEŞEKKÜR ETMEK VEYA İSTEĞİNİ AÇIKÇA SÖYLEMEK
Bu alışkanlığı değiştirmek, düşünceli olmaktan vazgeçmek anlamına gelmiyor. Önemli olan, gerçekten bir hata yapıldığında özür dilemekle sıradan ihtiyaçları ifade ederken kendini suçlu hissetmek arasındaki farkı görebilmek.
Örneğin "Beklettiğim için özür dilerim" demek yerine "Beklediğiniz için teşekkür ederim" denebilir. Yardıma ihtiyaç duyulduğunda özür dilemek yerine doğrudan yardım istenebilir. Bir konuda farklı düşünülüyorsa bunu belirtmek veya istenmeyen bir teklife hayır demek de kabalık değildir.
Wharton Okulu'nda özür dileme davranışı üzerine çalışan psikolog Maurice Schweitzer, gereğinden fazla ve refleks halinde özür dilemenin kişiyi karşısındakine göre daha aşağı bir konuma yerleştirebileceğine dikkat çekiyor. Schweitzer'e göre özür yerine daha doğrudan ifadeler kullanmak, iletişimi soğutmak yerine kişinin kendisini daha açık anlatmasını sağlayabilir.
Elbette yıllarca her isteğini özürle dile getirmiş biri için doğrudan konuşmak başlangıçta kolay olmayabilir. İlk kez bir tercihinden dolayı özür dilemeden konuştuğunda veya açıklama yapmadan hayır dediğinde karşısında kısa bir sessizlikle karşılaşabilir.
Bu sessizlik, karşısındaki kişinin kırıldığı veya öfkelendiği anlamına gelmez. Bazen yalnızca alışılmış özür kalıbının olmadığı bir konuşmaya verilen doğal bir tepkidir.
HATA YAPMAKLA SADECE YER KAPLAMAK AYNI ŞEY DEĞİL
Elbette bazı insanlar için "özür dilerim" ifadesi yalnızca bir konuşma alışkanlığıdır. Gerçekten hata yaptığında özür dilemek ve başkalarının duygularını gözetmek sağlıklı iletişimin önemli parçalarıdır.
Sorun, özür dilemenin insanlarla iletişim kurmanın neredeyse tek yolu haline gelmesidir. Her talebin bir özürle başlaması, her tercihin kendini açıklama ihtiyacıyla birlikte sunulması, kişinin kendi varlığını başkaları için bir yük olarak gördüğüne işaret edebilir.
Bu davranışı değiştirmek için daha az düşünceli olmak veya çevresindekileri önemsemeyi bırakmak gerekmez. Aksine, hangi durumlarda gerçekten özür dilenmesi gerektiğini ayırt etmek yeterlidir.
Birini incitmekle, ondan biraz zaman istemek aynı şey değildir. Birine zarar vermek özür gerektirebilir. Bir ihtiyacı dile getirmek, yardım istemek, fikrini söylemek veya kendi sınırlarını korumak insan olmanın doğal bir parçasıdır.
Kısacası, başkalarının yanında var olmak için sürekli özür dilemek zorunda değilsiniz. Bazen söylemeniz gereken tek şey, ne istediğinizi açıkça ifade etmektir.
