Dizilerde, filmlerde ya da günlük hayatımızda sıkça karşımıza çıkan "Garanti lezzet mi, yeni bir macera mı?" ikileminin arkasında aslında devasa bir bilimsel algoritma yattığını çok az kişi bilir. Bu problemi çözmek için bir matematik formülü olduğunu ise muhtemelen çok daha az kişi duydu.
İşte bu karar felcini çözüme kavuşturan kişi, kuantum elektrodinamiği üzerine yaptığı çalışmalarla 1965 yılında Nobel Fizik Ödülü’nü kazanan efsanevi fizikçi Richard Feynman’dan başkası değildi.
Restorantta peçeteye yazılan çözüm
Richard Feynman’ı sıradan insanlardan ayıran en büyük özellik, karşılaştığı her günlük problemi evrensel bir matematiksel bilmeceye dönüştürme yeteneğiydi. 1970'li yıllarda müdavimi olduğu bir Tay restoranında menüye bakarken yine aynı soru zihnini kurcaladı. Feynman, o anda cebinden bir kağıt parçası çıkardı ve olasılık teorilerini kullanarak restorandaki en doğru seçimi yapmasını sağlayacak o meşhur algoritmayı geliştirdi.
Bilim dünyasında bu problem "Keşif ve Sömürü İkilemi" (Exploration vs. Exploitation) olarak bilinir. Yani elindeki mevcut iyi seçeneği kullanmaya devam mı etmelisiniz (sömürü), yoksa daha iyisini bulmak için risk mi almalısınız (keşif)?
Genç bilim insanları yıllar sonra kanıtladı
Feynman’ın o dönem kendi kişisel notlarında bıraktığı bu pratik çözüm, yıllar sonra yeni nesil bilim insanları ve veri analistleri tarafından laboratuvar ortamlarında, bilgisayar simülasyonlarıyla incelendi. Yapılan araştırmalar, Feynman'ın peçete üzerine yazdığı teorinin matematiksel olarak kusursuz bir şekilde doğru olduğunu kanıtladı.
Peki, bu formüle göre ne zaman yeni bir şey denemeli, ne zaman eski gözdemize sadık kalmalıyız?
Eğer bir şehre veya restorana ilk kez gidiyorsanız ve önünüzde uzun bir zaman varsa: Algoritma tamamen "Keşif" modunu öneriyor. Yani yeni şeyler denemelisiniz. Çünkü başta bulacağınız harika bir lezzet, sonraki tüm ziyaretlerinizde size büyük kazanç sağlayacaktır.
Eğer o şehirden ya da restorandan ayrılmanıza çok az zaman kaldıysa: Matematik kesinlikle "Sömürü" moduna geçmenizi, yani risk almayıp bildiğiniz en iyi yemeği söylemenizi emrediyor.
Feynman'ın Hayat Mottosu: "Eğer önünde keşfedecek çok zamanın varsa risk al ve yeniyi ara; eğer zamanın azalıyorsa, elindeki en iyinin tadını çıkar."
Nobel ödüllü bir fizikçinin Tay restoranında başlattığı bu matematiksel akıl yürütme; bugün yapay zeka algoritmalarından internetteki reklam optimizasyonlarına, hatta hayatta doğru eşi veya işi seçme kararlarımıza kadar insanlığa rehberlik etmeye devam ediyor. Bir dahaki sefere menüye bakarken kararsız kalırsanız, Feynman’ın zaman denklemini hatırlamanız yeterli.
