Batagay kasabası yakınındaki çöküntü aslında klasik anlamda bir krater değil. Bilim insanlarının "megaslump" olarak adlandırdığı dev çöküntü, binlerce yıldır donmuş halde bulunan toprağın çözülmesiyle meydana geliyor. Donmuş zemindeki buz eridikçe toprak desteğini kaybediyor, çöküyor ve dev yarık her yıl biraz daha genişliyor.
HER YIL BİRAZ DAHA BÜYÜYOR
Batagay’daki değişimin başlangıcı 1960’lı yıllarda bölgedeki ormanın temizlenmesine kadar uzanıyor. Ağaçların ortadan kalkmasıyla yaz aylarında güneş ışınları zemini daha fazla ısıtmaya başladı. Ardından donmuş toprağın çözülmesi hızlandı ve 1980’lerden itibaren çöküntü belirgin biçimde büyümeye başladı.
Bugün yarığın uzunluğu yaklaşık 1 kilometreyi aşmış durumda ve bazı noktalardaki dik duvarları onlarca metre yüksekliğe ulaşıyor. Uydu görüntüleri de Batagay’ın son birkaç on yılda çevresindeki araziyi adım adım içine alarak genişlediğini gösteriyor.
Yapılan 3 boyutlu modelleme çalışmalarına göre, çöküntünün hacmi her yıl yaklaşık 1 milyon metreküp artıyor. Dev çukurun dik duvarları ise donmuş zeminin çözülmesiyle yılda ortalama 5 ila 15 metre geriye doğru çekiliyor. Bu da Batagay’ın yalnızca derinleşmediğini, çevresindeki araziyi içine alarak her yıl biraz daha genişlediğini gösteriyor.
İÇİNDEN BİNLERCE YILLIK KALINTILAR ÇIKIYOR
Dev çukur yalnızca büyüklüğü nedeniyle dikkat çekmiyor. Eriyen toprak katmanları, uzun zamandır yerin altında donmuş halde bulunan çok eski kalıntıları da yüzeye çıkarıyor. Bölgede şimdiye kadar tarih öncesi at, bozkır bizonu, mağara aslanı ve kurtlara ait kalıntılar bulundu.
Batagay’ın açığa çıkardığı toprak ve buz katmanlarının 200 bin yıla kadar uzanan çevresel geçmiş hakkında bilgi taşıyabileceği düşünülüyor. Bu nedenle bilim insanları bir yandan çukurun ne kadar hızlı genişlediğini takip ederken diğer yandan açığa çıkan katmanları inceleyerek Sibirya’nın geçmişteki iklimini anlamaya çalışıyor.
Batagay’ın büyümesini kısa vadede durdurabilecek doğal bir mekanizma ise bulunmuyor. Donmuş zemin çözülmeye ve kenarlar çökmeye devam ettiği sürece dev yarığın çevresindeki araziyi içine alarak genişlemesi bekleniyor. Araştırmacılar Batagay’ı yakından takip ederken, bugün 100’den fazla futbol sahası büyüklüğüne ulaşan çukurun önümüzdeki yıllarda ne kadar genişleyeceği ise bölgedeki donmuş toprağın çözülme hızına bağlı olacak.
