ABD’deki University of California San Francisco (UCSF) araştırmacılarına göre yaş ilerledikçe, normalde zararlı maddelerin kana karışarak beyne ulaşmasını engelleyen kan-beyin bariyeri kırılgan hale geliyor.

Zamanla sızdırganlaşan bu sıkı damar ağı, beyin dokusunda iltihaplanmaya yol açıyor. İltihaplanma ise bilişsel gerileme ve Alzheimer gibi hastalıklarla ilişkilendiriliyor. Çalışmaya göre egzersiz, bu savunma hattını güçlendirerek yaşa bağlı hasara karşı koruma sağlıyor.

Araştırma ekibi birkaç yıl önce egzersiz yapan farelerin karaciğerlerinde GPLD1 adlı enzimin daha yüksek düzeylerde üretildiğini keşfetmişti. Bu enzimin beyni gençleştirici etkileri olduğu görülse de GPLD1’in beyne geçememesi, etkinin nasıl ortaya çıktığı sorusunu gündeme getirmişti. Yeni çalışma bu soruya yanıt verdi.

Bilim insanları, GPLD1’in TNAP adı verilen başka bir protein üzerinde etkili olduğunu belirledi. Fareler yaşlandıkça TNAP, kan-beyin bariyerini oluşturan hücrelerde birikiyor; bu birikim bariyeri zayıflatıyor ve sızdırganlığı artırıyor.

Egzersiz sırasında karaciğerden kana salınan GPLD1 ise beynin çevresindeki kan damarlarına ulaşıp hücre yüzeyindeki TNAP’ı temizliyor. Böylece kan-beyin bariyerinin bütünlüğü yeniden güçleniyor.

Laboratuvar testleri, GPLD1’in hücre yüzeyindeki aday proteinler arasında yalnızca TNAP’ı kestiğini ortaya koydu. Deneylerde kan-beyin bariyerinde fazla TNAP üretecek şekilde genetik olarak değiştirilen genç farelerin, yaşlı hayvanlara benzer hafıza ve bilişsel sorunlar sergilediği görüldü.

Buna karşılık insan yaşında yaklaşık 70 yıla denk gelen iki yaşındaki farelerde TNAP düzeyleri düşürüldüğünde bariyer daha az geçirgen hale geldi, iltihaplanma azaldı ve hafıza testlerindeki performans iyileşti.

Çalışmanın kıdemli yazarı ve UCSF Bakar Yaşlanma Araştırmaları Enstitüsü’nün yardımcı direktörü Saul Villeda, bu keşfin beynin yaşlanmasını anlamak için vücudun ne kadar önemli olduğunu gösterdiğini söyledi.

Ortak ilk yazar Gregor Bieri ise fareler için geç sayılabilecek bir yaşta bile bu mekanizmanın devreye sokulabildiğini ve işe yaradığını belirtti. 18 Şubat’ta Cell dergisinde yayımlanan araştırma, TNAP gibi proteinleri hedef alan ilaçların geliştirilmesinin yaşlanma nedeniyle zayıflayan kan-beyin bariyerini onarmada yeni bir yol sunabileceğine işaret ediyor.

Villeda’ya göre bu bulgular, Alzheimer araştırmalarında büyük ölçüde göz ardı edilen bir biyolojiyi ortaya çıkararak, yalnızca beyne odaklanan geleneksel yaklaşımların ötesinde yeni tedavi olanaklarının kapısını aralayabilir.