Deniz anemonları arasında sıkı bir hiyerarşiyle yaşayan palyaço balıklarının dünyasında, cinsiyet değişimi sadece biyolojik bir zorunluluk değil, aynı zamanda sosyal düzenin bir parçası olarak öne çıkıyor.
DİŞİ ÖLÜRSE ERKEK "KRALİÇE" OLUYOR
Palyaço balıkları, baskın bir dişinin liderliğinde küçük aile grupları halinde yaşıyor. Bu grupta yalnızca iki balık üreme yetisine sahip: En büyük ve en güçlü dişi ile onun eşi olan baskın erkek. Grubun geri kalanı ise hiyerarşinin alt basamaklarında sırasını bekleyen erkeklerden oluşuyor.
Ancak grubun lideri olan dişi öldüğünde veya ortadan kaybolduğunda sinsi bir biyolojik süreç başlıyor. Baskın erkek, dişinin boşluğunu doldurmak için fiziksel ve hormonal bir dönüşüm geçirerek grubun yeni dişisi haline geliyor.
MOLEKÜLER DÜZEYDE BEYİN DÖNÜŞÜMÜ
2024 yılında yapılan ileri düzey RNA dizileme çalışmaları, bu dönüşümün sadece dış görünüşte değil, doğrudan beyin hücrelerinde gerçekleştiğini kanıtladı. Bilim insanları, erkek ve dişi beyinleri arasında gen ifadesi ve nöropeptid sinyalleri açısından devasa farklar tespit etti.
Sürecin merkezinde ise "aromataz" adlı enzim yer alıyor. Testosteronu östrojene dönüştüren bu enzim, sosyal etkileşimlerin tetiklemesiyle birkaç ay içinde balığın tüm organizmasını yeniden programlıyor. Bu mucizevi geçişin tamamen tamamlanması ise yaklaşık beş ayı buluyor.
ÖNCE BEDEN, SONRA DAVRANIŞ DEĞİŞİYOR
Araştırmalar, palyaço balıklarında biyolojik değişimin davranışlardan daha hızlı ilerlediğini gösteriyor. 2022 yılına ait veriler, cinsiyet değiştiren balıkların fiziksel olarak dişiye dönüşseler bile bir süre daha "erkeksi" saldırganlık ve ebeveynlik güdülerini koruduğunu ortaya koydu. Ancak dönüşüm derinleştikçe, balığın davranışları da tipik bir dişi kalıbına bürünerek sosyal hiyerarşideki yeni rolünü mühürlüyor.
