Sözcü Plus Giriş
UĞUR DÜNDAR

Atatürk ve camiler!..

12 Temmuz 2020

Değerli tarihçi dostumuz Sinan Meydan önceki gece sosyal medya hesabından şu çarpıcı paylaşımı yaptı:

“Cumhurbaşkanı, Ayasofya kararı üzerinden Atatürk Cumhuriyetini çok ağır eleştirdi. Atatürk'ün Ayasofya'yı müze yapmasının nedeni, din ve cami düşmanlığı değil, insanlığın ortak kültür mirasına verdiği önemdi. Atatürk, tarihi mirası hep korudu, pek çok tarihi camiyi tamir ettirdi…”

Sinan Meydan tüm iddialarını, yalanlanamayan belgelere dayandırmakla ünlü bir tarihçimiz…

Tıpkı Atatürk'ün tamir ettirdiği camileri dört dörtlük belgelerle gözler önüne serdiği bu çalışmasında olduğu gibi:

★★★

“Milli Mücadele'den hemen sonra, 1922'de, Atatürk'ün isteğiyle bir komisyon kurulup, Yunanlılar tarafından yakılan, yıkılan camiler konusunda bir rapor hazırlanıyor.

26 Aralık 1922 tarihli bir belgede ‘Düşmandan kurtarılan yörelerdeki cami, hayrat ve vakıflarda meydana gelen zararın tespiti için kurulan komisyonun hazırladığı raporun ilgililere sunulduğu' belirtiliyor.

Atatürk, 1 Mart 1923'te yaptığı Meclis konuşmasında da, bir yıl içinde 126 tarihi cami ve mescidin onarıldığını belirtiyor. Yunan ordularının yakıp yıktığı Eskişehir Mihalıççık Camii'ni Atatürk, kendi cebinden 5000 lira vererek yeniden yaptırıyor.

★★★

İsmet İnönü de Ankara Bükreş Sokak'taki bir caminin yapımı için 2500 TL bağışta bulunuyor.

İsmet İnönü'nün eşi Mevhibe İnönü ise 1960'larda Çankaya Yeşilyurt Sokağı'na yapılan bir camiyle yakından ilgileniyor; cami hizmete girdiğinde halılar gönderiyor ve teravih namazını da orada kılıyor.

İsmet İnönü, Ankara Yenişehir'de kurulan bir cami yaptırma derneğini, genel menfaatlere yararlı derneklerden biri sayıyor.

Ankara Kocatepe Camii inşaatında CHP'nin önemli katkıları oluyor.

★★★

CHP; Atatürk ve İnönü, 1924-1935 arasında yüzlerce tarihi camiyi tamir ettiriyor.

İşgal yıllarında Osmanlı hükümetince satılmak istenen, bakımsız harap haldeki Beyoğlu Ağa Camii,1937'de CHP tarafından onarılıp ibadete açılıyor.

★★★

CHP; Atatürk ve İnönü, 1935'ten sonra da cami onarımlarına devam ediyor. 1937'de Meclis'te Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün bütçesi tartışılırken tamir edilen camilerden de söz ediliyor.

Örneğin, 27 Mayıs 1937'de TBMM 4. dönem 46. birleşiminde Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün bütçesi konuşulurken söz alan İçel Milletvekili S. Fikri Mutlu, yaptığı konuşmada ilginç bilgiler veriyor: ‘Suriye'de yaşayan bazı kötü niyetli kişilerin güya Türkiye'de camiler kapatılıyor, camiler yıkılıyor diye sürekli propaganda yapmakta olduklarını çok yakından işittik. Yeni Türkiye, memleketin imarı, irfanı ve daha birçok yenilikler uğrunda birçok para harcamak ihtiyacında olduğu bir devirde bulunuyor. Böyle bir devride görüyor ve anlıyoruz ki, 300 küsur bin lira yalnız camilerin tamirine (…) sarf ediliyor. Oradaki hain düşüncenin havayı bulandırmak istediği gibi Türkiye'de camilerin kapatılmamış olduğunu buradan aydınlatmak istiyorum…'

Vakıflar Genel Müdürü Rüştü Bey ise konuşmasında, aralarında Mimar Sinan'ın eseri Manisa'daki Muradiye Camii'nin de olduğu camilerle birlikte 4000 küsur tarihi eseri tamir ettiklerini belirtiyor.

★★★

Cami tamir çalışmaları 1940'larda da devam ediyor.

Örneğin, İstanbul Milletvekili Ziya Karamürsel, 31 Mayıs 1940'ta Meclis'te yaptığı konuşmada, Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün Mahmut Paşa, Sinan Paşa, Laleli, Hüseyin Ağa, Bayezid, Atik Ali Paşa, Mesih Ali Paşa camileri, Yeni Cami, Sokullu Camii, Azapkapı Camii gibi çok sayıda camiyi tamir ettiğini belirtiyor.

Aynı toplantıda söz alan Tokat Milletvekili Nazım Poray, CHP'nin İstanbul'da tamir ettiği camilerden övgüyle söz ederek: ‘İstanbul'da birçok camiler tamir ediliyor. Kendi semtime yakın olan Üsküdar'da kemali şükranla gördüm ki, çok güzel camiler tamir edilmiş ve edilmektedir' diyor. Poray, İstanbul'da Çinili Camii ve Şemsi Paşa Camii'nin tamir edildiğini, Ayazma Camii'nin de tamir edileceğini belirtiyor.

★★★

Cami tamirlerinin aslına uygun olmadığı konusundaki eleştiriler üzerine Vakıflar Genel Müdürü Fahri Kiper, ‘Biz teşkilatımız dışında memleketimizin yetiştirdiği yüksek uzmanlardan oluşan bir heyet kurduk. Her ne yaptırırsak onlar gidiyor, inceleme yapıyorlar (…) biz de tamamen buna uyuyoruz' diyor.

CHP, tarihi camilerin gelişigüzel tamir edilmemesi için 1936'da bir ‘fenni şartname' hazırlatmıştı. Cami tamirleri bu şartnameye göre yapılıyordu.

Sahip çıkılan camilerden biri de Edirne'deki muhteşem Selimiye Camii idi.

★★★

Atatürk sadece vatanı, milleti değil dini de kurtarmıştı.

1935'te Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün bütçesine, cami tamirleri için 1 milyon liralık ek bütçe ayrıldı. Bu bütçeyle öncelikle tarihi camiler tamir edildi.

20 Nisan 1936 tarihli Cumhuriyet Gazetesi'nde şöyle bir haber çıkmıştı: ‘Bu ne insafsızlık! Seferihisar'da tarihi bir cami ahır yapılmış!' Haberin detaylarını okuduğumuzda, o camiyi (Kasım Çelebi Camii) Yunan işgal ordularının ahır yaptığını öğreniyoruz. Yunan işgal ordularının ahır yaptığı o camiyi, 1936'da CHP onarıp yeniden ibadete açıyor…

CHP, 1941'de Türkiye'nin dört bir yanında 40 tarihi camiyi tamir ettirmiş, ayrıca camilerin tamiri için ayrılan 1 milyon lira haricinde vakıf, hayrat gelirlerinden elde edilen parayla da 8 camiyi tamir ettirmişti. CHP 1941'de keşif bedeli 5000 liradan fazla olan tam 40 tarihi camiyi tamir etmeyi, gelecek 5 yıl içinde ise 26 tarihi camiyi tamir ettirmeyi planlamıştı.

★★★

Sonuç olarak 1924-1950 arasında, Atatürk ve İnönü dönemlerinde Türkiye'nin pek çok yerinde, çok sayıda tarihi cami tamir edildi. Atatürk ve Cumhuriyet düşmanları, bu gerçeği halktan hep sakladılar.

★★★

Atatürk, 1931'deki Konya gezisinde Selçuklu eseri Alaaddin Camii, Karatay Medresesi, Sahip Ata Medresesi cami ve türbesinin, Sırçalı Mescit ve İnce Minareli Cami'nin ve ek yapılarının harabe halde olmasından ve orduya verilmesinden çok rahatsız olur. 22 Mart 1931'de Başvekil İsmet İnönü'ye çektiği telgrafta bu camilerin ve ek yapılarının derhal boşaltılıp restore edilmesini ister.

Atatürk'ün bu talimatı doğrultusunda Başbakan İsmet İnönü, 7 Aralık 1931 tarihli bir yazıyla bu camilerin ve medreselerin tahliye edilerek onarılmasını emreder. İnönü, ayrıca ülkenin değişik yerlerindeki tarihi camileri korumak için birkaç başvekalet genelgesi yayımlar.

★★★

Atatürk'ü ve İnönü'yü ‘cami düşmanı' ilan edenler, 1950-1960 arasında Adnan Menderes'in sadece İstanbul'da yol yapma gerekçesiyle 60'dan fazla tarihi camiyi yıkıp yok ettiğini ise halktan gizlerler!..”

★★★

Sevgili okurlarım,

Ayasofya kararı nedeniyle tekrar tartışılmaya başlanan “Atatürk ve camiler” konusundaki (özetleyerek aktardığım) bu değerli çalışması nedeniyle Sinan Meydan'ı bir kez daha kutluyorum.

UĞUR DÜNDAR'IN NOTU: Yazının rahat okunması için belgelerin yer aldığı dipnotları koymadım. Tümü Sinan Meydan'ın arşivinde mevcuttur.

Paylaş Tweet social-whatsapp Whatsapp Paylaş more