Bugün 10 Kasım...
Saat 9’u 5 geçe yalnızca bir insanın değil, bir devlet ahlakının da hatırası önünde saygıyla eğiliyoruz. Mustafa Kemal Atatürk’ü ölümünün 88’inci yılında anarken, Cumhuriyet’in kurulduğu yıllara dönüp bir de devletin kasasına, Çankaya’nın hesap defterlerine ve o günün yöneticilerine bakalım.
Yıl 1928... Cumhuriyet henüz 5 yaşındaydı. Ama devletin kasasına uzanan eli, koltuğun yüksekliğine bakmadan yargılayacak mahkemeleri vardı. İşte o günlerde bir yolsuzluk skandalı patlıyor. Skandalın adı “Yavuz-Havuz” olayı...
Yavuz zırhlısının onarımı için alınan havuzda rüşvet iddiaları üzerine zamanın Başbakanı İsmet İnönü, üç yıl çalıştığı eski bakanı Bahriye Vekili (Bakanı) İhsan Eryavuz hakkında soruşturma açılmasını istiyor.
Dikkat edin, sıradan bir memurdan değil, Cumhuriyet hükümetinin bir bakanından söz ediyoruz. 1 ay geçmiyor, milletvekili dokunulmazlığı kaldırılıyor, Yüce Divan’da yargılanıyor. 2 yıl ağır hapse çarptırılıyor, 2 yıl da kamu görevinden men cezası alıyor. Bahriye Vekâleti de (Denizcilik Bakanlığı) kaldırılıyor.
Aynı yıl bir başka bakanın dosyası açılıyor. Eski Ticaret Vekili Ali Cenani, ekmek ve tahıl fiyatlarındaki artışı frenlemek için bakanlığa tahsis edilen 500 bin liranın kullanımındaki usulsüzlükler nedeniyle Yüce Divan’a çıkarılıyor. (Bugünün alım gücüyle 4.8 milyon dolarlık bir kaynağa denk geliyor.) Mahkeme hapis cezasına hükmediyor ayrıca 177 bin liralık zararın tazminine karar veriyor.
★★★
Şimdi Çankaya Köşkü’ne uzanalım.
Atatürk’ün Genel Sekreteri Hasan Rıza Soyak’ın hatıralarında dikkat çekici ayrıntılar var. Köşkteki kişisel harcamalar, akşamları kurulan o sofralar, çalışanların yemekleri... Hepsi ayrı hesaplanıyor.
Yaverlerin, koruma polislerinin, köşk hizmetlilerinin ve misafirlerin yiyecek masrafları Atatürk’ün şahsi gelirinden karşılanıyordu. Soyak’ın verdiği rakam dikkat çekici: “Günlük yemek verilen kişi sayısı misafirlerle birlikte 90-100 kişiyi buluyor” diyor.
Hatta Ankara Garı’ndaki binada çalışan Cumhurbaşkanlığı Özel Kalem memurlarının öğle yemeklerini bile Atatürk kendi cebinden ödüyordu. Cumhurbaşkanlığı Arşivi’nde ödeme talimatları var.
Yıl 1936... Atatürk, Niğde Valisi Ziya Tekeli’den elma istiyor. Vali, Niğdeli manav Durmuş Ali’ye 170 kilo elma hazırlatıyor. 6 sandık elma Ankara’ya gönderiliyor. 22 Ocak 1936 tarihli faturaya bakalım...
170 kilo elma: 46 lira 75 kuruş. Altı sandık: 3 lira 60 kuruş. Sandıkların tel ve çivileri: 57 kuruş. Elmaların sandıklara yerleştirilmesi: 75 kuruş. Hamaliye: 25 kuruş. Ankara’ya nakliye: 6 lira 95 kuruş. Toplam 58 lira 87 kuruş!
Peki bu parayı kim ödüyor? Cumhurbaşkanlığı bütçesi değil, Atatürk’ün şahsi hesabı!
Başka belgeler de var. Mesela Atatürk, Çankaya Köşkü’ne yaptırılan yeni mutfak ve yemek odasının masrafını devlet bütçesinden değil, kendi özel hesabından ödetiyor.
Bir başka resmi belge ise, manevi kızlarının sinemada aldığı 10 kuruşluk fıstığın hesabını gösteriyor. Evet, yalnızca 10 kuruş! Bu küçük harcama bile kayıtlara giriyor, bedeli Atatürk’ün şahsi hesabından karşılanıyor.
Yurt gezilerine beraberinde katılan çalışanlara harcırah verilmesi öneriliyor. Atatürk reddediyor. Gerekli tüm masrafların şahsi hesabından karşılanmasını istiyor.
Çankaya’nın Genel Sekreterliği ve Özel Kalemi, Atatürk’ün kendi harcamalarının yanlışlıkla devlet bütçesine yazılmaması için “özel dikkat” gösteriyor. Dostlarıyla Ankara’daki Karpiç Lokantası’nda 22 Ocak 1936’da yediği yemeği cebinden ödediği fatura bile arşivde duruyor.
Çünkü devletin cüzdanı, onu yönetenlerin şahsi cüzdanı değildir.
★★★
Ve takvimler 11 Haziran 1937’yi gösteriyor. Atatürk, Başbakanlığa bir yazı gönderiyor. Ankara’dan Yalova’ya, Silifke’den Tarsus’a, Dörtyol’a kadar kendi mülkiyetindeki çiftlikleri, Hazine’ye bağışladığını bildiriyor. Tam 154 bin 729 dönüm arazi... Üstelik yalnızca toprak değil; üretim tesisleri, fabrikalar, makineler, binalar ve binlerce hayvan...
Hepsini bir liste halinde devlete bırakıyor. İnanmayan Atatürk’ün o gün Başbakan İsmet İnönü’ye gönderdiği, altında kendi imzası bulunan tarihi belgeye baksın. Kurduğu çiftliklerin tarımsal üretime, köylünün kalkınmasına ve ülkenin gelişmesine hizmet etmesini istiyor. Bir yıl sonra da hayata gözlerini yumuyor.
Aradan 88 yıl geçti.
Cumhuriyet’in gündeminde yine para var. Ama bu defa çiftliklerini Hazine’ye bağışlayan devlet adamları yok! Fondan servet yapan, adları saklı tutulan siyasetçilerin, bürokratların paraları konuşuluyor. Hem de ne rakamlar!
Bugün Anıtkabir’e yine binlerce insan gidecek. Saat 9’u 5 geçe sirenler çalacak. Hayat duracak. Fakat Atatürk’ü anmak yalnızca bir dakika susmak değildir. Cumhuriyet’in hangi fedakarlıklarla kurulduğunu, devletin malına neden milletin emaneti gözüyle bakılması gerektiğini de hatırlamaktır.
Bir ülkenin gerçek zenginliği kasasındaki para değil, o kasanın hesabını sorabilme gücüdür. Atatürk’ün bıraktığı en büyük miraslardan biri de işte bu hesap verme sorumluluğu idi.
Ruhu şad olsun.
